شناخت ایزدی‌گری (Êzdîtî · ئێزدی) به بررسی یک سنت دینی با تاریخ و تجربهٔ اجتماعی ویژه نیاز دارد. دینی مستقل با سنت شفاهی و جماعت تاریخی کرد؛ لالش مهم‌ترین مکان مقدس آن است. روایت‌های ایزدی را باید با منابع خود جامعه و تاریخ آزار و کوچ اجباری خواند. خاستگاه جغرافیایی و تاریخ آغاز آن: دین کهن کردی با صورت‌بندی‌های تاریخی چندگانه؛ شیخ عَدی در سدهٔ دوازدهم و سیزدهم در سازمان‌دهی آن نقشی مهم داشت. جایگاه مکانی: آسیا، شنگال، لالش و شمال بین‌النهرین؛ خاستگاه تاریخی منطقه‌ای؛ یک شهر واحد ندارد. بنیان‌گذار یگانه ندارد؛ شیخ عَدی از شخصیت‌های محوری تاریخی است.

باورها و الهیات. خدا آفرینندهٔ جهان است و هفت فرشته در روایت دینی جای دارند؛ تفسیرهای بیرونی نادرست دربارهٔ طاووس‌ملک به جامعه آسیب زده‌اند. دربارهٔ خدا یا واقعیت مقدس، خداوند یگانه؛ طاووس‌ملک یکی از فرشتگان مقدس در کیهان‌شناسی ایزدی است و معادل شیطان تلقی نمی‌شود.. این شرح، یک معرفی عمومی است؛ مکاتب و جماعت‌ها ممکن است صورت‌بندی متفاوتی داشته باشند.

شخصیت‌های مقدس و آیین‌ها. چهره‌های مهم در روایت‌های این سنت عبارت‌اند از: شیخ عَدی، طاووس‌ملک و شخصیت‌های مقدس روایت‌های شفاهی؛ جایگاه هر یک در جامعهٔ ایزدی تعریف می‌شود.. اعمال و مناسک رایج: نیایش، روزه‌های سنتی، زیارت لالش، سرودهای قَول و مناسک چرخهٔ زندگی. مکان‌های نیایش یا اجتماع: لالش و معبد شیخ عَدی؛ مکان‌های محلی دیگر نیز وجود دارند..

متون، اخلاق و مناسبت‌ها. منابع و قوانین مهم: سنت شفاهی، قَول‌ها و قواعد جماعتی؛ زبان و انتقال شفاهی جایگاه ویژه دارند. مناسبت‌ها و روزهای دینی: جشن جماعتی چلهٔ تابستان و چهارشنبه‌سور؛ تقویم و آیین محلی مهم است. رهبران یا نهادهای دینی: باباشیخ، میر، شیخ‌ها، پیرها و رهبران محلی در ساختارهای متفاوت..

گستره و تنوع درونی. پیروان و جوامع این سنت در شرق آسیا و جوامع مهاجر حضور دارند. زبان‌های دینی یا زبان‌های متون آن شامل چینی کلاسیک و گویش‌های چینی، ژاپنی، کره‌ای و زبان‌های محلی است. تنوع تاریخی، محلی و درون‌دینی را نباید به یک روایت واحد فروکاست.

این مدخل برای معرفی تاریخی و تطبیقی تدوین شده است. دربارهٔ شاخه‌ها، تاریخ‌های مورد اختلاف و خودنام‌گذاری جوامع، دیدگاه خود پیروان و منابع تخصصی همان سنت باید در نظر گرفته شود. عنوان نوع این مدخل: دین.

نام این سنت در زبان‌ها و دوره‌های گوناگون ممکن است چند صورت داشته باشد. نام محلی ثبت‌شده در این پرونده «Êzdîtî · ئێزدی» است و عنوان فارسی آن «ایزدی‌گری» آمده است. کاربرد این نام‌ها درون جامعه نیز همیشه یکسان نیست و گاه نام بیرونی، نام دانشگاهی یا نامی که پیروان خود برمی‌گزینند با هم تفاوت دارند. به همین دلیل عنوان این صفحه یک راهنمای جست‌وجو و شناسایی است و به‌تنهایی مرز هویت همهٔ پیروان را تعیین نمی‌کند.

برای فهم زمان پیدایش باید میان روایت دینی، تاریخ نهادی و تاریخ‌گذاری پژوهشی فرق گذاشت. در این پرونده بازه یا توضیح تاریخی چنین ثبت شده است: دین کهن کردی با صورت‌بندی‌های تاریخی چندگانه؛ شیخ عَدی در سدهٔ دوازدهم و سیزدهم در سازمان‌دهی آن نقشی مهم داشت. سالی که برای خط زمانی درج شده، تنها یک نشانهٔ تقریبی برای مرتب‌سازی است و اگر منابع دربارهٔ آن اختلاف داشته باشند، متن توصیفی بر عدد مقدم است. شکل‌گیری بسیاری از سنت‌ها تدریجی بوده؛ بنابراین نمی‌توان همیشه یک روز، شهر یا فرد واحد را آغاز قطعی همهٔ آن‌ها دانست.

انتقال دانش دینی در این سنت از راه متن، آموزش، حافظهٔ شفاهی یا ترکیبی از آن‌ها انجام می‌شود. منابع و قواعدی که در اطلاعات این مدخل آمده‌اند عبارت‌اند از: سنت شفاهی، قَول‌ها و قواعد جماعتی؛ زبان و انتقال شفاهی جایگاه ویژه دارند.. زبان‌های پیوندخورده با مطالعه و آیین نیز چینی کلاسیک و گویش‌های چینی، ژاپنی، کره‌ای و زبان‌های محلی هستند. نسخه‌ها، ترجمه‌ها و شرح‌های متون در دوره‌ها و جماعت‌های مختلف ممکن است تفاوت داشته باشند؛ در نتیجه، نام یک کتاب یا زبان به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که همهٔ پیروان برداشت یا شیوهٔ مطالعهٔ یکسانی دارند.

در زندگی روزمره، آموزه‌ها می‌توانند در نیایش، خانواده، آموزش، مناسبات اجتماعی و تصمیم‌های اخلاقی بازتاب پیدا کنند. صورت‌های شناخته‌شدهٔ عمل دینی در این پرونده چنین است: نیایش، روزه‌های سنتی، زیارت لالش، سرودهای قَول و مناسک چرخهٔ زندگی.. برخی از این اعمال عمومی‌اند و برخی تنها در شرایط، زمان یا جمع مشخصی انجام می‌شوند. میزان مشارکت پیروان نیز متفاوت است: فردی ممکن است آیین‌ها را به‌طور منظم انجام دهد، در حالی که دیگری بیشتر با میراث فرهنگی یا جماعتی همان سنت شناخته شود.

مکان‌های نیایش و اجتماع، حافظهٔ تاریخی و پیوند محلی هر جامعه را نشان می‌دهند. در این سنت، مکان‌های شناخته‌شده یا فضاهای آیینی شامل لالش و معبد شیخ عَدی؛ مکان‌های محلی دیگر نیز وجود دارند. است. همهٔ این فضاها الزاماً ساختمان معبد یا کلیسای رسمی نیستند؛ خانه، فضای باز، زیارتگاه محلی و مکان طبیعی هم می‌تواند نقش مهمی داشته باشد. اهمیت و دسترسی به هر مکان تابع روایت محلی و قواعد همان جامعه است و نباید از یک نمونه، حکم کلی برای تمام مناطق ساخت.

تقویم دینی اغلب تاریخ، طبیعت و زندگی جمعی را به هم پیوند می‌دهد. مناسبت‌هایی که برای این سنت ثبت شده‌اند عبارت‌اند از: جشن جماعتی چلهٔ تابستان و چهارشنبه‌سور؛ تقویم و آیین محلی مهم است.. زمان و شیوهٔ برگزاری ممکن است بر اساس تقویم قمری یا خورشیدی، منطقهٔ جغرافیایی، شاخه و سنت خانوادگی تفاوت کند. برخی روزها با عبادت یا روزه همراه‌اند و بعضی دیگر فرصت گردهمایی، یادبود یا خدمت اجتماعی‌اند؛ معنای هر مناسبت را باید در زمینهٔ همان سنت و جامعه خواند.

ساختار رهبری دینی و شیوهٔ تصمیم‌گیری نیز بخشی از شناخت یک سنت است. در این پرونده، نقش‌های شناخته‌شده چنین توصیف شده‌اند: باباشیخ، میر، شیخ‌ها، پیرها و رهبران محلی در ساختارهای متفاوت.. اقتدار می‌تواند میان رهبران محلی، آموزگاران، نهادهای انتخابی، خاندان‌های دینی یا متون مرجع توزیع شود. در بسیاری از ادیان، سازمان مرکزی واحدی وجود ندارد و چند مرکز معتبر هم‌زمان فعالیت می‌کنند؛ بنابراین عنوان یک مقام یا نهاد لزوماً به معنای نمایندگی همهٔ پیروان در سراسر جهان نیست.

گسترهٔ جغرافیایی یک دین هم در طول تاریخ و هم امروز دگرگون شده است. جوامع مرتبط با ایزدی‌گری در شرق آسیا و جوامع مهاجر زندگی می‌کنند و زبان‌های چینی کلاسیک و گویش‌های چینی، ژاپنی، کره‌ای و زبان‌های محلی در متن، آموزش یا گفت‌وگوی روزمرهٔ بخشی از آن‌ها حضور دارند. مهاجرت، تجارت، آموزش، تغییر مرزهای سیاسی و ارتباط میان نسل‌ها بر شکل‌های محلی دین‌ورزی اثر گذاشته‌اند. از همین رو، تجربهٔ یک پیرو در یک کشور ممکن است با تجربهٔ پیروان همان سنت در منطقه‌ای دیگر تفاوت محسوس داشته باشد.

رده‌بندی این مدخل «دین» است و برای نظم‌دهی کاتالوگ استفاده می‌شود. این برچسب یک داوری دربارهٔ میزان اصالت، ارزش یا برتری هیچ گروهی نیست. مرز میان دین، مذهب، جنبش و سنت فرهنگی در پژوهش‌ها و خودشناسی جوامع همیشه ثابت نیست؛ به‌ویژه در سنت‌هایی که چند شاخه دارند یا با سنت‌های همسایه درآمیخته‌اند. فیلدهای این صفحه اطلاعات پایه را قابل جست‌وجو می‌کنند و جای روایت‌های محلی یا گفت‌وگو با پیروان را نمی‌گیرند.

در بررسی باورهای هر جامعه باید تفاوت متن رسمی و عمل واقعی مردم را نیز در نظر گرفت. خدا آفرینندهٔ جهان است و هفت فرشته در روایت دینی جای دارند؛ تفسیرهای بیرونی نادرست دربارهٔ طاووس‌ملک به جامعه آسیب زده‌اند. این بیان، چکیده‌ای برای معرفی است؛ اعضای یک خانواده، نسل یا جماعت می‌توانند بر سر تفسیر، میزان پایبندی یا اولویت ارزش‌ها اختلاف داشته باشند. چنین تفاوتی پدیده‌ای عادی در تاریخ ادیان است و نباید به‌عنوان تناقض ساده یا نبود هویت مشترک تعبیر شود. برای شناخت دقیق‌تر، هر ادعا باید با تاریخ، زبان و زمینهٔ اجتماعی همان جامعه سنجیده شود.

این معرفی عمداً میان اطلاعات نسبتاً مستند و موضوعات دارای روایت‌های متفاوت فرق می‌گذارد. بخش‌های مربوط به بنیان‌گذار یا شخصیت محوری چنین می‌گوید: بنیان‌گذار یگانه ندارد؛ شیخ عَدی از شخصیت‌های محوری تاریخی است. اگر سنتی بنیان‌گذار یگانه ندارد، این عبارت به معنی کم‌اهمیت بودن آن نیست؛ بسیاری از ادیان از تحول چندنسلی و انتقال خانوادگی و محلی پدید آمده‌اند. همچنین عددهای جدول تاریخی برای مرتب‌سازی‌اند و ادعای اثبات قطعی یک تاریخ مورد مناقشه را ندارند.

برای تکمیل مطالعه، می‌توان هم‌زمان به نوشته‌های درون‌دینی، پژوهش دانشگاهی و تاریخ اجتماعی مراجعه کرد و تفاوت هدف هر منبع را سنجید. عنوان‌های مرتبط با متن و حافظهٔ این جامعه در رکورد فعلی عبارت‌اند از: سنت شفاهی، قَول‌ها و قواعد جماعتی؛ زبان و انتقال شفاهی جایگاه ویژه دارند.. در کنار آن باید روایت شفاهی، آثار تاریخی و دیدگاه گروه‌های مختلف نیز دیده شود. هیچ خلاصهٔ عمومی نمی‌تواند همهٔ تجربه‌های فردی را پوشش دهد؛ این صفحه نقطهٔ شروعی برای شناخت است، نه جایگزین منابع تخصصی یا سخن خود پیروان.