धर्म और संप्रदाय
۱۵۰ आलेख
सेल्फी (السلفية)यह उन विभिन्न आंदोलनों के लिए एक व्यापक शीर्षक है जो मुसलमानों की पहली पीढ़ियों की समझ और कुरान और सुन्नत की ओर लौटने पर आधारित हैं।ब्राईलोव आंदोलन (بریلوی)दक्षिण एशियाई सुन्नी इस्लाम में अहमद रजा खान बरेलवी से जुड़ा एक आंदोलन जो भक्ति परंपराओं और पैगंबर के प्रति श्रद्धा पर जोर देता है।देवबंदी आंदोलन (دیوبندی)दक्षिण एशिया में सुन्नी इस्लाम में एक शैक्षिक और सुधारवादी आंदोलन, जो दारुल उलूम देवबंद स्कूल के इर्द-गिर्द विकसित हुआ।मुअतज़िलाइट (المعتزلة)इस्लाम में एक ऐतिहासिक तर्कवादी धर्मशास्त्रीय विचारधारा जिसने एकेश्वरवाद, दैवीय न्याय और मानवीय नैतिक जिम्मेदारी पर जोर दिया।धर्मशास्त्रीय परंपरा (الأثرية)सुन्नीवाद के भीतर एक धर्मशास्त्रीय दृष्टिकोण जो पारंपरिक ग्रंथों पर जोर देता है और व्याख्या में आडंबर से बचता है; यह कोई एकल संगठन नहीं है।मातृदी धर्मशास्त्रीय विद्यालय (الماتريدية)एक सुन्नी धार्मिक परंपरा जिसका श्रेय समरकंद के अबू मंसूर मातृदी को दिया जाता है और जिसका कई हनफ़ी समुदायों से ऐतिहासिक संबंध है।अशअरी धर्मशास्त्र विद्यालय (الأشعرية)सुन्नी धर्मशास्त्र की महत्वपूर्ण परंपराओं में से एक, जिसकी शुरुआत अबू अल-हसन अल-अशरी के कार्यों से हुई और इस्लामी विद्वान केंद्रों में फैली।बाह्य धर्म (الظاهرية)एक ऐतिहासिक न्यायशास्त्रीय विचारधारा जिसने ग्रंथों के स्पष्ट अर्थ पर जोर दिया और समकालीन विद्वानों द्वारा मान्यता प्राप्त न्यायशास्त्रीय विचारधाराओं की सूची में भी शामिल है।हनबली विचारधारा (الحنابلة)अहमद इब्न हनबल से संबंधित एक सुन्नी न्यायशास्त्रीय विचारधारा, जिन्होंने अपने इतिहास में हदीस कथनों और न्यायशास्त्रीय निर्णयों में सावधानी पर जोर दिया।शफीई विचारधारा (الشافعية)सुन्नी न्यायशास्त्र के चार प्रमुख विचारधाराओं में से एक, जिसके मिस्र, पूर्वी अफ्रीका, यमन और दक्षिण पूर्व एशिया के कुछ हिस्सों में कई अनुयायी हैं।मलिकी धर्म (المالكية)मलिक इब्न अनस से संबंधित सुन्नी न्यायशास्त्रीय विचारधारा, जिसकी जड़ें उत्तरी और पश्चिमी अफ्रीका और इस्लामी दुनिया के कुछ हिस्सों में गहरी हैं।हनफ़ी विचारधारा (الحنفية)सुन्नी न्यायशास्त्र के चार प्रमुख स्कूलों में से एक, जिसकी परंपरा मध्य एशिया, दक्षिण एशिया और मध्य पूर्व के कुछ हिस्सों में व्यापक रूप से फैली हुई है।جنبش وحدت‌گرایی جهانی مسیحیت (세계평화통일가정연합 / Holy Spirit Association for the Unification of World Christianity)جنبش دینیِ نوین کره‌ای که سان‌میونگ مون در ۱۹۵۴ بنیان گذاشت و اکنون با چند سازمان جانشین و نام «فدراسیون خانواده برای صلح و اتحاد جهانی» شناخته می‌شود. پس از درگذشت بنیان‌گذار، ساختار و جانشینی محل اختلاف است.ساینتولوژی (Scientology)جنبشی دینیِ نوین که آموزه‌هایش در آثار ال. ران هابارد شکل گرفت. کلیسای ساینتولوژی آن را دین معرفی می‌کند؛ این مدخل روایت رسمی را از تحلیل‌های مستقل و اختلاف‌های پیرامون طبقه‌بندی جدا می‌کند.دین رویداسیا (ਰਵਿਦਾਸੀਆ ਧਰਮ / रविदासिया धर्म)رویداسیا نام سنتی است که پیروان گورو رویداس را دربرمی‌گیرد؛ بخشی از جامعه، به‌ویژه پیرامون دره صاحب‌خند بالان، از ۲۰۱۰ هویت دینی مستقل را اعلام کرده‌اند. این خودتعریفی در میان همهٔ پیروان رویداس یکسان نیست.جنبش رائلی (Mouvement Raëlien)جنبشی دینیِ نوین که در فرانسه در دههٔ ۱۹۷۰ پیرامون کلود وریلهون، معروف به رائل، پدید آمد. آموزه‌های فرازمینی آن باورهای خود جنبش‌اند و باید به‌عنوان ادعاهای دینی گزارش شوند، نه واقعیت علمی اثبات‌شده.اِکَنکار (ECKANKAR)راه معنوی معاصری که پل تویچل آن را در ۱۹۶۵ به شکل امروزی عرضه کرد. آموزه‌ها بر تجربهٔ مستقیم معنوی، روح و جریان نور و صوت الهی تمرکز دارند؛ سازمان آن را راه آزادی معنوی می‌نامد.جنبش برهما کوماریس (ब्रह्मा कुमारी)جنبش معنوی نوینی که در دههٔ ۱۹۳۰ در سند شکل گرفت و بر روح، خدا، چرخهٔ زمان، خودشناسی و مراقبهٔ راجا یوگا تأکید دارد. پژوهشگران آن را به شیوه‌های متفاوت یک جنبش دینی نو، دین جدید یا شاخه‌ای از هندوئیسم طبقه‌بندی کرده‌اند.بُنِ یانگدرونگ (གཡུང་དྲུང་བོན་)بُنِ یانگدرونگ سنت دینی زندهٔ تبتی است که شکل تاریخیِ قابل ردیابی آن در تبت مرکزی، هم‌زمان با گسترش متأخر بودیسم در سده‌های دهم و یازدهم میلادی، تثبیت شد. پیروان آن پیشینه‌ای کهن‌تر نیز روایت می‌کنند؛ این روایت سنتی را باید از تاریخ‌گذاری دانشگاهیِ صورت کنونی تفکیک کرد.آیین ایاواژی (அய்யாவழி)ایاواژی سنت دینی و اجتماعی تامیل‌زبان در جنوب هند است که در سدهٔ نوزدهم پیرامون آیه وایکوندار شکل گرفت. پژوهشگران و پیروان دربارهٔ تعریف آن به‌عنوان دینی مستقل یا جنبشی درون هندوئیسم اتفاق نظر ندارند؛ این اختلاف در این مدخل صریح نگه داشته شده است.علوی‌گری آناتولی (آلوی‌گری) (Alevilik · Elewîtî)آلوی‌گری آناتولی سنتی دینی و اجتماعی با تنوع درونی است که عمدتاً در ترکیه و میان ترک‌زبانان و کردزبانان پیرو دارد. پیوند آن با تشیع، تصوف و تاریخ آناتولی مهم است، اما تعریف آن به‌عنوان یک مذهب یکنواخت یا همسانی آن با علویان سوری دقیق نیست.علوی‌گری سوریه (العلويون)علویان سوریه جامعه‌ای دینی با ریشه‌های تاریخی در محیط تشیعِ قرون نخستین اسلام‌اند. پژوهشگران آغاز این سنت را به عراق سدهٔ نهم پیوند می‌دهند، اما دربارهٔ جزئیات آموزه‌های درونی به دلیل محدودیت منابع و رازورزی تاریخی باید محتاط بود. این جامعه با آلویان آناتولی یکی نیست.سامری‌گری (ࠔࠌࠓࠉࠌ · שומרונים)سامری‌گری سنت دینی کهنی است که پیروانش خود را بخشی از قوم اسرائیل می‌دانند و تورات سامری و کوه جرزیم را جایگاهی محوری می‌شمارند. تاریخ شکل‌گیری جامعه و جدایی آن از یهودیت محل بحث تاریخی است و روایت سامری و روایت‌های بیرونی باید از یکدیگر تفکیک شوند.آیین مانوی (ܡܢܝܚܝܐ)آیین مانوی سنتی دینیِ جهان‌گستر بود که مانی در سدهٔ سوم میلادی در میان‌رودانِ شاهنشاهی ساسانی بنیان گذاشت. این دین آموزه‌های خود را در قالب روایتی کیهانی دربارهٔ نور و تاریکی بیان می‌کرد و پیروانش در مسیرهای تجاری از مدیترانه تا آسیای مرکزی و چین پراکنده شدند.آیین بابی (بابیه · البابية)آیین بابی جنبشی دینی در ایران قاجاری بود که سید علی‌محمد باب در سال ۱۸۴۴ آغاز کرد. این جنبش در زمینهٔ شیخیِ تشیع دوازده‌امامی پدید آمد و در سال‌های بعد صورت‌بندی مستقل‌تری یافت؛ بخشی از پیروان بابیه بعدتر به آیین بهائی پیوستند، اما این دو سنت یکی نیستند.