نەریتی ڕۆحی ئاینۆ (アイヌの信仰)

تێگەیشتن لە نەریتی ڕۆحی ئاینۆ (アイヌの信を) پێویستی بە پشکنینی نەریتێکی ئایینی هەیە کە مێژوویەکی دیاریکراو و ئەزموونی کۆمەڵایەتی هەبێت. جیهانبینی ڕەسەنی گەلی ئاینۆ بە قووڵی پەیوەستە بە خاک و ئاژەڵ و ڕووەک و باوباپیرانەوە؛ کۆلۆنیالیزم و سیاسەتەکانی ئاسمیلەکردن زیانیان بە بەردەوامی زمان و ئایین گەیاندووە. سەرچاوەی جوگرافی و بەرواری سەرچاوە: نەریتی ڕەسەنی کۆن لە گەلی ئاینۆ لە باکووری ژاپۆن؛ بەرواری سەرچاوەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی پێش مێژوو. شوێن: ئاسیا، هۆکایدۆ، ساخالین و دوورگەکانی کوریل؛ شارە سەرەتاییەکان تۆمار دەکرێن؛ سەرچاوەکان هەندێک جار فرەسەنتەریین. هیچ تاکە دامەزرێنەرێک؛ خێزان و گەورەکانی ئاینۆ زانیاری زارەکییان گواستۆتەوە.

بیروباوەڕ و ئیلاهیات. کاموی یان بوونەوەرە پیرۆزەکان/هێزەکان لە ئاژەڵ و سروشتدا دەردەکەون؛ لێکدانەوەکان لە نەریتە ناوخۆییەکاندا جیاوازن. سەبارەت بە خودا یان واقیعی پیرۆز، کاموی، لەوانەش ڕۆحی ئاژەڵ و سروشت؛ ئەم چەمکە هاوتای پۆلێنکردنی سادەی خوداوەندەکان نییە. ئەم وەسفە پێشەکییەکی گشتییە؛ قوتابخانە و کۆمەڵگاکان لەوانەیە فۆرمولاسیۆنی جیاوازیان هەبێت.

فیگەر و ڕێوڕەسمی پیرۆز. کەسایەتییە گرنگەکانی ناو گێڕانەوەی ئەم نەریتە بریتین لە: باوباپیران و کامۆی ناوچەیی؛ نەریتی زارەکی هەر کۆمەڵگەیەک گرنگە. پراکتیزە و ڕێوڕەسمە باوەکان: ئیۆمانتێ لە هەندێک کۆمەڵگادا، سروود، سەما و ڕێوڕەسمی وەرزی؛ ئەمڕۆ ڕێوڕەسمەکان بە ڕەچاوکردنی کولتووری زیندوو دەکرێنەوە. شوێنی پەرستن یان کۆبوونەوە: خانووی ڕێوڕەسمی، شوێنە سروشتییەکان و زەوییە پەیوەندیدارەکان بە کۆمەڵگا.

دەق و ئەخلاق و بۆنە. سەرچاوە و یاسا گرنگەکان: نەریتی زارەکی ئاینۆ، داب و نەریت و زانیاری ژینگەیی؛ نابێت لە دەقێکی نووسراودا کورت بکرێتەوە. بۆنە و ڕۆژە ئاینییەکان: فێستیڤاڵە ناوخۆییەکان و ڕێوڕەسمی وەرزی؛ کاتی کارکردن بەندە بە کۆمەڵگاوە. پێشەوا ئاینییەکان یان دامەزراوەکان: پیر و پارێزەری زانستی کولتووری و ڕێوڕەسمی.

ڕادە و فرەچەشنی ناوخۆیی. شوێنکەوتوو و کۆمەڵگاکانی ئەم نەریتە لە کۆمەڵگە جیهانییەکاندا ئامادەن کە قەبارە و دابەشبوونیان جیاوازە. زمانە ئایینیەکان یان زمانەکانی دەقەکانی بریتین لە زمانی شوێنکەوتووانی و دەقە سەرەکییەکانی بزووتنەوەکە. هەمەجۆریی مێژوویی و ناوخۆیی و ناو ئایینی نابێت لە یەک گێڕانەوەدا کورت بکرێتەوە.

ئەم نووسینە بۆ ناساندنی مێژوویی و بەراوردکارییە. سەبارەت بە لقەکان و بەروارە ناکۆکەکان و خۆناونانی کۆمەڵگاکان، پێویستە بۆچوونی خودی شوێنکەوتووان و سەرچاوە تایبەتمەندەکانی هەمان نەریت لەبەرچاو بگیرێت. ناونیشانی ئەم نووسینە بنووسە: ئایین.

ناوی ئەم نەریتە ڕەنگە چەند فۆرمێکی هەبێت لە زمان و قۆناغی جیاوازدا. ناوی ناوخۆیی کە لەم فایلەدا تۆمارکراوە بریتییە لە "アイヌの信を" و نازناوی فارسییەکەی "نەریتی ڕۆحی ئاینۆ"یە. بەکارهێنانی ئەم ناوانە لەناو کۆمەڵگادا هەمیشە وەک یەک نییە و هەندێکجار ناوی دەرەکی، ناوی ئەکادیمی، یان ئەو ناوەی کە شوێنکەوتووەکانیان هەڵیبژاردووە جیاوازن. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش ​​ناونیشانی ئەم پەیجە ڕێنمایی گەڕان و ناسینەوەیە و بەتەنها سنووری ناسنامەی هەموو شوێنکەوتووانی دیاری ناکات.

بۆ تێگەیشتن لە سەردەمی سەرچاوە، پێویستە جیاوازی بکرێت لە نێوان گێڕانەوەی ئایینی و مێژووی دامەزراوەیی و مێژووی توێژینەوە. لەم فایلەدا مەودای مێژوویی یان ڕوونکردنەوەکە بەم شێوەیە تۆمار کراوە: نەریتی ڕەسەنی کۆن لە خەڵکی ئاینۆی باکووری ژاپۆن؛ مێژووی سەرهەڵدانی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی پێش مێژوو. ئەو ساڵەی کە بۆ هێڵی کاتیی دراوە تەنها ئاماژەیەکی نزیکە بۆ ڕێکخستن و ئەگەر سەرچاوەکان جیاواز بن، دەقی وەسفکەر پێش ژمارەکە دێت. پێکهاتنی زۆرێک لە نەریتەکان وردە وردە بوو؛ بۆیە ناتوانرێت هەمیشە ڕۆژێک، شارێک، یان تاکێک بە سەرەتای یەکلاکەرەوەی هەموویان هەژمار بکرێت.

گواستنەوەی زانستی ئایینی لەم نەریتەدا لە ڕێگەی دەق، فێرکردن، یادەوەری زارەکی، یان تێکەڵەیەک لەمانە. ئەو سەرچاوە و ڕێسایانەی لە زانیارییەکانی ئەم نووسینەدا هاتووە بریتین لە: نەریتی زارەکی، داب و نەریت و زانیاری ژینگەیی ئاینۆکان؛ نابێت لە دەقێکی نووسراودا کورت بکرێتەوە. زمانەکانی پەیوەست بە خوێندن و ڕێوڕەسمیش زمانی شوێنکەوتوان و دەقی سەرەکی بزووتنەوەکەن. ڕەنگە وەشان و وەرگێڕان و شرۆڤەی دەقەکان لە سەردەم و کۆمەڵگە جیاوازەکاندا جیاواز بن؛ بۆیە ناوی کتێبێک یان زمانێک بە تەنیا ئاماژە بەوە ناکات کە هەموو شوێنکەوتووانی هەمان تێگەیشتن یان شێوازی خوێندنیان هەیە.

لە ژیانی ڕۆژانەدا فێرکارییەکان دەتوانن لە نوێژ، خێزان، پەروەردە، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و بڕیاری ئەخلاقیدا ڕەنگ بدەنەوە. فۆرمەکانی ناسراوی پراکتیزەکردنی ئایینی لەم حاڵەتەدا بریتین لە: aiumente لە هەندێک کۆمەڵگادا، سروود، سەما و ڕێوڕەسمی وەرزی؛ ئەمڕۆ ڕێوڕەسمەکان بە ڕەچاوکردنی کولتووری زیندوو دەکرێنەوە. هەندێک لەم کارانە گشتین و هەندێکیشیان تەنها لە هەندێک بارودۆخ، کات، یان کۆبوونەوەدا ئەنجام دەدرێن. هەروەها ئاستی بەشداریکردنی شوێنکەوتووانیش جیاوازە: ڕەنگە کەسێک بە شێوەیەکی ڕێکوپێک ڕێوڕەسمەکان ئەنجام بدات، لە کاتێکدا کەسێکی دیکە زیاتر لەگەڵ میراتی کولتووری یان کۆبوونەوەی هەمان نەریتدا بناسرێتەوە.

شوێنەکانی پەرستن و کۆمەڵگا نوێنەرایەتی یادەوەری مێژوویی و پەیوەندی ناوخۆیی هەر کۆمەڵگەیەک دەکەن. لەم نەریتەدا شوێنە ناسراوەکان یان فەزای ڕێوڕەسمی بریتین لە خانووی ڕێوڕەسمی، شوێنە سروشتییەکان و زەوییە پەیوەندیدارەکان بە کۆمەڵگاکە. مەرج نییە هەموو ئەم فەزایانە بینای فەرمی پەرستگا یان کڵێسا بن؛ هەروەها ماڵەکان، شوێنە کراوەکان، مەزارگە ناوخۆییەکان و شوێنە سروشتییەکان دەتوانن ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕن. گرنگی و دەستڕاگەیشتن بە هەر شوێنێک پەیوەستە بە گێڕانەوەی ناوخۆیی و یاساکانی ئەو پێکهاتە و نابێت نموونەیەک بۆ هەموو بوارەکان گشتگیر بکرێت.

زۆرجار ساڵنامەی ئایینی مێژوو و سروشت و ژیانی کۆمەڵایەتی بەیەکەوە دەبەستێتەوە. ئەو بۆنانەی کە بۆ ئەم نەریتە تۆمارکراون بریتین لە: فێستیڤاڵە ناوخۆییەکان و ڕێوڕەسمی وەرزی؛ کاتی کارکردنەکە بەندە بە کۆمەڵگاوە. ڕەنگە کات و شێوازی ئاهەنگگێڕان بەپێی ساڵنامەی مانگ یان خۆر، ناوچەی جوگرافی، لق و نەریتی خێزانەکە جیاواز بێت. هەندێک ڕۆژ پەیوەستن بە پەرستن یان ڕۆژووەوە، هەندێکی تر بۆنە بۆ کۆبوونەوە، یادکردنەوە، یان خزمەتکردنی کۆمەڵگا؛ مانای هەر بۆنەیەک دەبێت لە چوارچێوەی ئەو نەریت و کۆمەڵگەیەدا بخوێنرێتەوە.

هەروەها پێکهاتەی سەرکردایەتی ئایینی و بڕیاردان بەشێکە لە ناسنامەی نەریتێک. لەم حاڵەتەدا ڕۆڵە دانپێدانراوەکان بەم شێوەیە وەسف دەکرێن: پیر و پارێزەری زانستی کولتووری و ڕێوڕەسمی. دەتوانرێت دەسەڵات بەسەر سەرکردە ناوخۆییەکان، مامۆستایان، دەستە هەڵبژێردراوەکان، خێزانە ئایینییەکان، یان دەقی دەسەڵاتداردا دابەش بکرێت. لە زۆرێک لە ئایینەکاندا یەک ڕێکخراوی ناوەندی نییە و چەندین ناوەندی دەسەڵاتدار لە یەک کاتدا کاردەکەن؛ بۆیە مەرج نییە نازناوی دەسەڵات یان دامەزراوەیەک بەو مانایە بێت کە نوێنەرایەتی هەموو شوێنکەوتووانی دەکات لە سەرانسەری جیهاندا.

پانتایی جوگرافیای ئایینێک چ لە ڕووی مێژووییەوە و هەم لە ڕووی ئەمڕۆوە جیاواز بووە. کۆمەڵگاکانی پەیوەست بە نەریتی ڕۆحی ئاینۆ لە کۆمەڵگە جیهانییەکاندا دەژین کە قەبارە و دابەشبوونیان جیاوازە و زمانی شوێنکەوتووان و دەقە سەرەتاییەکانی بزووتنەوەکە لە دەقەکان، فێرکارییەکان، یان گفتوگۆی ڕۆژانەی هەندێکیاندا ئامادەن. کۆچکردن، بازرگانی، پەروەردە، گۆڕانی سنوورە سیاسییەکان و بەرکەوتنی نێوان نەوەکان هەموویان کاریگەرییان لەسەر فۆرمەکانی ناوخۆیی پراکتیزەکردنی ئایینی هەبووە. لە ئەنجامدا ئەزموونی شوێنکەوتوویەک لە وڵاتێکدا ڕەنگە جیاوازییەکی بەرچاوی لەگەڵ شوێنکەوتوانی هەمان نەریت لە ناوچەیەکی دیکەدا هەبێت.

پۆلی ئەم نووسینە بریتییە لە "ئاین" و بۆ مەبەستی کەتەلۆگکردن بەکاردێت. ئەم ناوە حوکمدان نییە سەبارەت بە ڕەسەنایەتی، بەها، یان باڵادەستی هیچ گروپێک. سنوورەکانی نێوان ئایین، ئایین، بزووتنەوە و نەریتی کولتووری هەمیشە لە لێکۆڵینەوە و خۆناساندنی کۆمەڵگادا ڕوون نین؛ بە تایبەتی لەو نەریتانەی کە چەندین لقیان هەیە یان لەگەڵ نەریتە دراوسێکاندا تێکەڵاون. بوارەکانی ئەم لاپەڕەیە زانیاری سەرەتایی گەڕان دەدەن و مەبەست لێی جێگرتنەوەی گێڕانەوەی ناوخۆیی یان گفتوگۆکان نییە لەگەڵ شوێنکەوتووان.

مرۆڤ لە لێکۆڵینەوە لە بیروباوەڕی هەر کۆمەڵگەیەکدا دەبێت جیاوازی نێوان دەقی ڕەسمی و پراکتیزەکردنی ڕاستەقینەی خەڵکیش لەبەرچاو بگرێت. کاموی یان بوونەوەرە پیرۆزەکان/هێزەکان لە ئاژەڵ و سروشتدا دەردەکەون؛ لێکدانەوەکان لە گێڕانەوە ناوخۆییەکاندا جیاوازن. ئەم قسەیە پوختەیە بۆ پێشەکی؛ ئەندامانی خێزانێک، نەوەیەک، یان کۆمەڵگەیەک دەتوانن لە لێکدانەوە، پلەی پابەندبوون، یان یەکەمایەتی بەهاکان جیاواز بن. ئەم جۆرە جیاوازیانە لە مێژووی ئایینەکاندا دیاردەیەکی ئاساییە و نابێت وەک دژایەتییەکی سادە یان نەبوونی شوناسی هاوبەش لێکبدرێتەوە. بۆ تێگەیشتنێکی وردتر، هەر ئیدیعایەک دەبێت لە بەرامبەر مێژوو و زمان و بەستێنی کۆمەڵایەتی هەمان کۆمەڵگادا بپێورێت.

ئەم پێشەکییە بە مەبەست جیاوازی دەکات لە نێوان زانیارییە تاڕادەیەک باش بەڵگەدارەکان و بابەتگەلێک کە گێڕانەوەی جیاوازیان هەیە. ئەو بەشانەی باس لە دامەزرێنەر یان کەسایەتی ناوەندی دەکەن دەڵێن: تاکە دامەزرێنەر نییە؛ خێزان و گەورەکانی ئاینۆ بە شێوەی زارەکی زانستیان گواستۆتەوە. ئەگەر نەریتێک یەک دامەزرێنەری نەبێت، ئەمە بەو مانایە نییە کە نەریتێک گرنگ نییە؛ زۆرێک لە ئایینەکان لە گەشەسەندنی فرە نەوەیی و گواستنەوەی خێزانی و ناوخۆییەوە سەریان هەڵداوە. هەروەها ژمارەکانی ناو خشتەی بەروارەکان بۆ مەبەستی فەرمانکردنن و بانگەشەی ئەوە ناکەن کە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە بەروارێکی ناکۆکی لەسەر دەسەلمێنن.

بۆ تەواوکردنی توێژینەوەکە، مرۆڤ دەتوانێت لە یەک کاتدا ئاماژە بە نووسینە ناو ئایینییەکان و لێکۆڵینەوە ئەکادیمییەکان و مێژووی کۆمەڵایەتی بکات و جیاوازییەکانی ئامانجی هەر سەرچاوەیەک هەڵسەنگێنێت. ئەو ناونیشانانەی پەیوەستن بە دەق و یادەوەری ئەم کۆمەڵگەیە لە تۆماری ئێستادا بریتین لە: نەریتی زارەکی، داب و نەریت و زانیاری ژینگەیی ئاینۆکان؛ نابێت لە دەقێکی نووسراودا کورت بکرێتەوە. هاوکات لەگەڵ ئەمەشدا گێڕانەوەی زارەکی و بەرهەمە مێژووییەکان و دیدگای گروپە جیاوازەکانیش ببینرێت. هیچ پوختەیەکی گشتی ناتوانێت هەموو ئەزموونە تاکەکەسییەکان بگرێتەوە؛ ئەم پەیجە خاڵی دەستپێکی تێگەیشتنە نەک جێگرەوەی سەرچاوە تایبەتمەندەکان یان قسەی خودی فۆڵۆوەرەکان.