تێگەیشتن لە شامانیزمی کۆری / موسوک (무속 · 무교) پێویستی بە پشکنینی نەریتێکی ئایینی هەیە کە مێژوویەکی دیاریکراو و ئەزموونی کۆمەڵایەتی هەبێت. ناوێکی گرتنی هەمووان بۆ ڕێوڕەسمەکانی شامانی کۆری؛ موسوک و مۆیو و نەریتە ناوچەییەکان یەکسان نین و شانبەشانی ئایینی بودا و ئایینەکانی دیکە بەردەوامن. سەرچاوەی جوگرافی و بەرواری سەرچاوە: نەریتی ڕێوڕەسمی کۆن لە نیمچە دوورگەی کۆریا لەگەڵ مێژووی زارەکی و ناوخۆیی؛ هیچ سەرچاوەیەکی یەکجارەکی نییە. شوێنی جوگرافی: ئاسیا، نیمچە دوورگەی کۆریا؛ شارە سەرەتاییەکانی تۆمارکراو؛ هەندێک جار لە بنەڕەتدا فرەسەنتریک. هیچ تاکە دامەزرێنەرێک؛ شامان و خێزانە ناوخۆییەکان ئەو نەریتەیان تێپەڕاندووە.

بیروباوەڕ و ئیلاهیات. جیهانی ڕۆحی و باوباپیران و هێزەکانی سروشت لە گێڕانەوەی ناوخۆییدا ئامادەن؛ بیروباوەڕەکان بەپێی ناوچە و پراکتیککار جیاوازن. تاکە لاهووتێک یان خودایەکی هاوبەش سەبارەت بە خودا یان واقیعی پیرۆز، ڕۆحەکان، خوداوەندە ناوخۆییەکان و هێزەکانی سروشت نییە. ئەم وەسفە پێشەکییەکی گشتییە؛ قوتابخانە و کۆمەڵگاکان لەوانەیە فۆرمولاسیۆنی جیاوازیان هەبێت.

فیگەر و ڕێوڕەسمی پیرۆز. کەسایەتییە گرنگەکانی گێڕانەوەی ئەم نەریتە بریتین لە: ڕۆحی شاخ، باوباپیران و خوداوەندەکانی ماڵ؛ گێڕانەوەکان ناوچەیین. پراکتیزە و ڕێوڕەسمە باوەکان: ڕێوڕەسمی کوت یان شامانی لەگەڵ سروود، سەما، تەپڵ لێدان و پێشکەشکردن؛ فۆرمەکەی بەندە بە ڕێوڕەسمگەرەوە. شوێنەکانی پەرستن یان کۆبوونەوە: ماڵ، قوربانگای ناوخۆیی، مەزارگە و شوێنە سروشتییەکان.

دەق و ئەخلاق و بۆنە. سەرچاوە و یاسای گرنگ: نەریتی زارەکی و داب و نەریتی ڕێوڕەسمی؛ هیچ دەقێکی ناوەندی نییە. بۆنە و ڕۆژە ئاینییەکان: بۆنە خێزانییەکان و ساڵنامەی ناوخۆیی؛ کاتی کۆتەکە بەندە بە پێداویستییەکانی کۆمەڵگاکە. سەرکردە ئاینییەکان یان دامەزراوەکان: مەنشین یان مودانگ (شامانی نێر و مێ) و سەرکردە ناوخۆییەکان.

ڕادە و فرەچەشنی ناوخۆیی. شوێنکەوتوو و کۆمەڵگاکانی ئەم نەریتە لە کۆمەڵگە جیهانییەکاندا ئامادەن کە قەبارە و دابەشبوونیان جیاوازە. زمانە ئایینیەکان یان زمانەکانی دەقەکانی بریتین لە زمانی شوێنکەوتووانی و دەقە سەرەکییەکانی بزووتنەوەکە. هەمەجۆریی مێژوویی و ناوخۆیی و ناو ئایینی نابێت لە یەک گێڕانەوەدا کورت بکرێتەوە.

ئەم نووسینە بۆ ناساندنی مێژوویی و بەراوردکارییە. سەبارەت بە لقەکان و بەروارە ناکۆکەکان و خۆناونانی کۆمەڵگاکان، پێویستە بۆچوونی خودی شوێنکەوتووان و سەرچاوە تایبەتمەندەکانی هەمان نەریت لەبەرچاو بگیرێت. ناونیشانی ئەم نووسینە بنووسە: ئایین.

ناوی ئەم نەریتە ڕەنگە چەند فۆرمێکی هەبێت لە زمان و قۆناغی جیاوازدا. ناوی ناوخۆیی کە لەم فایلەدا تۆمارکراوە بریتییە لە "무속 · 무교" و ناونیشانە فارسیەکەی بریتییە لە "شامانیزمی کۆری / موسوک". بەکارهێنانی ئەم ناوانە لەناو کۆمەڵگادا هەمیشە وەک یەک نییە و هەندێکجار ناوی دەرەکی، ناوی ئەکادیمی، یان ئەو ناوەی کە شوێنکەوتووەکانیان هەڵیبژاردووە جیاوازن. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش ​​ناونیشانی ئەم پەیجە ڕێنمایی گەڕان و ناسینەوەیە و بەتەنها سنووری ناسنامەی هەموو شوێنکەوتووانی دیاری ناکات.

بۆ تێگەیشتن لە سەردەمی سەرچاوە، پێویستە جیاوازی بکرێت لە نێوان گێڕانەوەی ئایینی و مێژووی دامەزراوەیی و مێژووی توێژینەوە. لەم فایلەدا مەودای مێژوویی یان ڕوونکردنەوەکە بەم شێوەیە تۆمار کراوە: نەریتێکی ڕێوڕەسمی کۆن لە نیمچە دوورگەی کۆریادا کە مێژوویەکی زارەکی و ناوخۆیی هەیە؛ تاکە سەرەتای نییە. ئەو ساڵەی کە بۆ هێڵی کاتی ڕیزکراوە تەنها ئاماژەیەکی نزیکە بۆ ڕێکخستن و ئەگەر سەرچاوەکان جیاواز بن، دەقی وەسفکەر پێش ژمارەکە دێت. پێکهاتنی زۆرێک لە نەریتەکان وردە وردە بوو؛ بۆیە ناتوانرێت هەمیشە ڕۆژێک، شارێک، یان تاکێک بە سەرەتای یەکلاکەرەوەی هەموویان هەژمار بکرێت.

گواستنەوەی زانستی ئایینی لەم نەریتەدا لە ڕێگەی دەق، فێرکردن، یادەوەری زارەکی، یان تێکەڵەیەک لەمانە. ئەو سەرچاوە و ڕێکەوتنانەی کە لە زانیارییەکانی ئەم نووسینەدا ئاماژەیان پێکراوە بریتین لە: نەریتی زارەکی و داب و نەریتی ڕێوڕەسمی؛ هیچ دەقێکی ناوەندی نییە.. زمانەکانی پەیوەست بە خوێندن و ڕێوڕەسمیش زمانی شوێنکەوتووان و دەقە سەرەتاییەکانی بزووتنەوەکەن. ڕەنگە وەشانی و وەرگێڕان و شرۆڤەی دەقەکان لە سەرانسەری سەردەم و کۆمەڵگاکاندا جیاواز بن؛ بۆیە ناوی کتێبێک یان زمانێک بە تەنیا ئاماژە بەوە ناکات کە هەموو شوێنکەوتووانی هەمان تێگەیشتن یان شێوازی خوێندنیان هەیە.

لە ژیانی ڕۆژانەدا فێرکارییەکان دەتوانن لە نوێژ، خێزان، پەروەردە، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و بڕیاری ئەخلاقیدا ڕەنگ بدەنەوە. ناسراوترین فۆرمەکانی پراکتیزەکردنی ئایینی لەم حاڵەتەدا بریتین لە: ڕێوڕەسمی کۆت یان شامانی لەگەڵ سروود، سەما، تەپڵ لێدان و پێشکەشکردن؛ فۆرمەکەی بەندە بە پزیشکەوە. هەندێک لەو پراکتیزانە گشتین، هەندێکی تر تەنها لە هەندێک بارودۆخ، کات، یان گروپێکدا ئەنجام دەدرێن. هەروەها ئاستی بەشداریکردنی شوێنکەوتووانیش جیاوازە: ڕەنگە کەسێک بە شێوەیەکی ڕێکوپێک ڕێوڕەسمەکان ئەنجام بدات، لە کاتێکدا کەسێکی دیکە زیاتر لەگەڵ میراتی کولتووری یان کۆبوونەوەی هەمان نەریتدا بناسرێتەوە.

شوێنەکانی پەرستن و کۆمەڵگا نوێنەرایەتی یادەوەری مێژوویی و پەیوەندی ناوخۆیی هەر کۆمەڵگەیەک دەکەن. لەم نەریتەدا شوێنە ناسراوەکان یان شوێنە ڕێوڕەسمییەکان بریتین لە ماڵ، قوربانگای ناوخۆیی، مەزارگە و شوێنە سروشتییەکان. مەرج نییە هەموو ئەم فەزایانە بینای فەرمی پەرستگا یان کڵێسا بن؛ هەروەها ماڵ و شوێنی کراوە و مەزارگەی ناوخۆیی و شوێنی سروشتی دەتوانن ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕن. گرنگی و دەستڕاگەیشتن بە هەر شوێنێک پەیوەستە بە گێڕانەوەی ناوخۆیی و یاساکانی ئەو پێکهاتە و نابێت نموونەیەک بۆ هەموو بوارەکان گشتگیر بکرێت.

زۆرجار ساڵنامەی ئایینی مێژوو و سروشت و ژیانی کۆمەڵایەتی بەیەکەوە دەبەستێتەوە. ئەو بۆنانەی کە بۆ ئەم نەریتە تۆمارکراون بریتین لە: بۆنە خێزانییەکان و ساڵنامەی ناوخۆیی؛ کاتی کوت وابەستەی پێداویستییەکانی کۆمەڵگایە. ڕەنگە کات و شێوازی ڕێزگرتنەکە بەپێی ساڵنامەی مانگ یان خۆر، ناوچەی جوگرافی، لق و نەریتی خێزانەکە جیاواز بێت. هەندێک ڕۆژ پەیوەستن بە پەرستن یان ڕۆژووەوە، هەندێکی تر بۆنە بۆ کۆبوونەوە، یادکردنەوە، یان خزمەتکردنی کۆمەڵگا؛ مانای هەر بۆنەیەک دەبێت لە چوارچێوەی ئەو نەریت و کۆمەڵگەیەدا بخوێنرێتەوە.

هەروەها پێکهاتەی سەرکردایەتی ئایینی و بڕیاردان بەشێکە لە ناسنامەی نەریتێک. لەم حاڵەتەدا ڕۆڵە دانپێدانراوەکان بەم شێوەیە باس دەکرێن: مانشین یان مودانگ (شامانی نێر و مێ) و سەرکردە ناوخۆییەکان. دەتوانرێت دەسەڵات بەسەر سەرکردە ناوخۆییەکان، مامۆستایان، دەستە هەڵبژێردراوەکان، خێزانە ئایینییەکان، یان دەقی دەسەڵاتداردا دابەش بکرێت. لە زۆرێک لە ئایینەکاندا یەک ڕێکخراوی ناوەندی نییە و چەندین ناوەندی دەسەڵاتدار لە یەک کاتدا کاردەکەن؛ بۆیە مەرج نییە نازناوی دەسەڵات یان دامەزراوەیەک بەو مانایە بێت کە نوێنەرایەتی هەموو شوێنکەوتووانی دەکات لە سەرانسەری جیهاندا.

پانتایی جوگرافیای ئایینێک چ لە ڕووی مێژووییەوە و هەم لە ڕووی ئەمڕۆوە جیاواز بووە. کۆمەڵگاکانی پەیوەست بە شامانیزم/موسوکی کۆری لە کۆمەڵگە جیهانییەکاندا دەژین کە قەبارە و دابەشبوونیان جیاوازە و زمانی شوێنکەوتووان و دەقە سەرەتاییەکانی بزووتنەوەکە لە دەقەکان، فێرکارییەکان، یان گفتوگۆی ڕۆژانەی هەندێکیاندا ئامادەن. کۆچکردن، بازرگانی، پەروەردە، گۆڕانی سنوورە سیاسییەکان و بەرکەوتنی نێوان نەوەکان هەموویان کاریگەرییان لەسەر فۆرمەکانی ناوخۆیی پراکتیزەکردنی ئایینی هەبووە. لە ئەنجامدا ئەزموونی شوێنکەوتوویەک لە وڵاتێکدا ڕەنگە جیاوازییەکی بەرچاوی لەگەڵ شوێنکەوتوانی هەمان نەریت لە ناوچەیەکی دیکەدا هەبێت.

پۆلی ئەم نووسینە بریتییە لە "ئاین" و بۆ مەبەستی کەتەلۆگکردن بەکاردێت. ئەم ناوە حوکمدان نییە سەبارەت بە ڕەسەنایەتی، بەها، یان باڵادەستی هیچ گروپێک. سنوورەکانی نێوان ئایین، ئایین، بزووتنەوە و نەریتی کولتووری هەمیشە لە لێکۆڵینەوە و خۆناساندنی کۆمەڵگادا ڕوون نین؛ بە تایبەتی لەو نەریتانەی کە چەندین لقیان هەیە یان لەگەڵ نەریتە دراوسێکاندا تێکەڵاون. بوارەکانی ئەم لاپەڕەیە زانیاری سەرەتایی گەڕان دەدەن و مەبەست لێی جێگرتنەوەی گێڕانەوەی ناوخۆیی یان گفتوگۆکان نییە لەگەڵ شوێنکەوتووان.

مرۆڤ لە لێکۆڵینەوە لە بیروباوەڕی هەر کۆمەڵگەیەکدا دەبێت جیاوازی نێوان دەقی ڕەسمی و پراکتیزەکردنی ڕاستەقینەی خەڵکیش لەبەرچاو بگرێت. جیهانی ڕۆحی و باوباپیران و هێزەکانی سروشت لە گێڕانەوەی ناوخۆییدا ئامادەن؛ بیروباوەڕەکان بەپێی ناوچەکە و پزیشکەکە دەگۆڕێت. ئەم قسەیە پوختەیە بۆ پێشەکی؛ ئەندامانی خێزانێک، نەوەیەک، یان کۆمەڵگەیەک دەتوانن جیاواز بن لەسەر لێکدانەوە، پلەی پابەندبوون، یان یەکەمایەتی بەهاکان. ئەم جۆرە جیاوازیانە لە مێژووی ئایینەکاندا دیاردەیەکی ئاساییە و نابێت وەک دژایەتییەکی سادە یان نەبوونی شوناسی هاوبەش لێکبدرێتەوە. بۆ تێگەیشتنێکی وردتر، هەر ئیدیعایەک دەبێت لە بەرامبەر مێژوو و زمان و بەستێنی کۆمەڵایەتی ئەو کۆمەڵگایەدا بپێورێت.

ئەم پێشەکییە بە مەبەست جیاوازی دەکات لە نێوان زانیارییە تاڕادەیەک باش بەڵگەدارەکان و بابەتگەلێک کە گێڕانەوەی جیاوازیان هەیە. ئەو بەشانەی باس لە دامەزرێنەر یان کەسایەتی ناوەندی دەکەن دەڵێن: تاکە دامەزرێنەر نییە؛ شامان و خێزانە ناوخۆییەکان ئەو نەریتەیان گواستۆتەوە. ئەگەر نەریتێک یەک دامەزرێنەری نەبێت، ئەمە بەو مانایە نییە کە نەریتێک گرنگ نییە؛ زۆرێک لە ئایینەکان لە گەشەسەندنی فرە نەوە و گواستنەوەی خێزانیی و ناوخۆییەوە سەریان هەڵداوە. هەروەها ژمارەکانی ناو خشتەی بەروارەکان بۆ مەبەستی فەرمانکردنن و بانگەشەی ئەوە ناکەن کە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە بەروارێکی ناکۆکی لەسەر دەسەلمێنن.

بۆ تەواوکردنی توێژینەوەکە، مرۆڤ دەتوانێت لە یەک کاتدا ئاماژە بە نووسینە ناو ئایینییەکان و لێکۆڵینەوە ئەکادیمییەکان و مێژووی کۆمەڵایەتی بکات و جیاوازییەکانی ئامانجی هەر سەرچاوەیەک هەڵسەنگێنێت. سەردێڕەکانی پەیوەست بە دەق و یادەوەری ئەم کۆمەڵگەیە لە تۆماری ئێستادا بریتین لە: نەریتی زارەکی و داب و نەریتی ڕێوڕەسم؛ هیچ دەقێکی ناوەندی.. هاوکات لەگەڵ ئەمەشدا گێڕانەوەی زارەکی و بەرهەمە مێژووییەکان و دیدگای گروپە جیاوازەکانیش ببینرێت. هیچ پوختەیەکی گشتی ناتوانێت هەموو ئەزموونە تاکەکەسییەکان بگرێتەوە؛ ئەم پەیجە خاڵی دەستپێکی تێگەیشتنە نەک جێگرەوەی سەرچاوە تایبەتمەندەکان یان قسەی خودی فۆڵۆوەرەکان.