ئایینی بابی (بابیه · البابية)
ئایینی بابی بزووتنەوەیەکی ئایینی بوو لە ئێرانی قاجار کە لەلایەن سەید عەلی محمد بابەوە لە ساڵی... ۱۸۴۴ ئەم بزووتنەوەیە لە چوارچێوەی شیعیەتی دوانزەدا سەریهەڵدا و لە ساڵانی دواتردا فۆرمێکی سەربەخۆتری وەرگرت؛ دواتر هەندێک لە شوێنکەوتوانی بابی پەیوەست بوون بە ئایینی بەهایی، بەڵام ئەو دوو نەریتە وەک یەک نین.
بەستەرەکانی ئایین و مەزهەب
- پەیوەندییە مێژووییەکان
- ئیمانی بەهایی (بهائی آئینی · Baháʼí Faith)ئیسلامی شیعە (التشيّع)
ناسنامەی ئایین یان مەزهەب
- ناو بە زمانی ڕەسەن
- بابیه · البابية
- هێماکان
- ئەو نووسین و هێمایانەی کە دەگەڕێندرێنەوە بۆ لقەکە؛ هیچ هێمایەکی یەک هێما نییە کە هەموو لقەکان بەکاری بهێنن.
- جۆر
- جووڵە
- دامەزرێنەر یان کەسایەتی سەرەکی
- سەید عەلی محمد شیرازی ناسراو بە باب ( ۱۸۱۹ – ۱۸۵۰ )
- مێژووی سەرهەڵدان (ڕوونکردنەوەی مێژوویی)
- ڕاگەیاندنی بانگهێشتی باب لە شیراز لە مانگی ئایاردا ۱۸۴۴ زایینی؛ گۆڕانکارییە گرنگەکانی عەقیدەی لە... ۱۸۴۸ دواتر ڕوویدا.
- بەرواری وردی سەرهەڵدان
- دەربارەی 1844 گریگۆریان
- شوێنی سەرهەڵدان (کیشوەر)
- ئاسیا
- شوێنی سەرهەڵدان (وڵات)
- قاجار ئێران
- شوێنی سەرهەڵدان (شار)
- شیراز
- ڕەچەڵەکی مێژوویی
- بزووتنەوەی بابی لە چوارچێوەی کەشوهەوای شێخیی شیعەی دوانزەدا سەریهەڵدا. ئێرانیکا دوو قۆناغی جیاواز لە گەشەسەندنیدا باس دەکات: بانگەوازی سەرەتایی بۆ پێگەی باب وەک ئیمامی غیابی، دواتر ئیدیعای سەربەخۆتر و یاسای ئایینی. سەرکوتی حکومەت و لەسێدارەدانی بابی و ناکۆکی جێنشینی بووە هۆی پارچەپارچەبوونی بزووتنەوەکە.
- باوەڕە سەرەکییەکان
- سەرەتا چاوەڕوانییەکانی مەهدی شیعە و پابەندبوون بە شەریعەتی ئیسلامی بەرچاو بوون؛ پاشان لە بەشێک لە بزووتنەوەکەدا ئیدیعای وەحی و یاسایەکی ئایینی نوێ سەریهەڵدا. بینینەکان لە نێوان قۆناغەکان و لقەکاندا گۆڕانکاریان بەسەردا هات.
- خوا یان خواکان
- خودای یەکگرتوو
- پێغەمبەران یان کەسایەتییە پیرۆزەکان
- زە باب؛ ئیمامی دوانزەهەم لە چوارچێوەی سەرەتای شیعەدا؛ فیگەرەکانی بابی ناوەندی وەک تاهیرە قەرە ئەلعەین
- ڕێوڕەسم و مەناسیک
- پەرەسەندنی نوێژ و ڕێوڕەسمەکان؛ حوکمەکانی بەیان لە قۆناغی دواتری بزووتنەوەکەدا، بە جێبەجێکردنی جیاواز لە نێوان لقەکاندا
- پەرستگاکان
- ماڵ و شوێنی کۆبوونەوەی شوێنکەوتووانی ئێران و عێراق؛ یەک شوێنی زیارەتکاری ناوەندی بۆ هەموو لقەکان دروست نەبوو.
- ڕۆژ و بۆنە گرنگەکان
- ڕۆژی ڕاگەیاندنی بانگهێشتی دەرگا ۵ جومادە الاول ۱۲۶۰ مانگ/ئایار ۱۸۴۴ هەندێک بۆنە لە کۆمەڵگەی بابی و عەزالی جیاوازن.
- یاسا و حوکمە گرنگەکان
- کتێبی بەیان و ئەو حوکمانەی کە دەگەڕێندرێنەوە بۆ باب لە قۆناغێکی دواتردایە؛ مەودای قبوڵکردن و جێبەجێکردنی بڕیارەکان لە لقەکاندا وەک یەک نییە.
- ناوچە جوگرافییەکانی شوێنکەوتووان
- لە ڕووی مێژووییەوە ئێرانی عوسمانی و عێراق؛ ئەمڕۆش کۆمەڵگە بچووک و پەرش و بڵاوەکان ماونەتەوە، لەنێویاندا ئەزلییەکان.
- زمانە ئایینییەکان
- فارسی و عەرەبی
- سەرکردەکان
- دوای لە سێدارەدانی باب، جێنشینی بوو بە خاڵی مشتومڕ و لقە ئەبەدی و بەهاییەکان بە ڕێگای جیای خۆیان ڕۆیشتن.
بزووتنەوەی بابی لە شیراز و لەناو کەشوهەوای فیکری شیعەی دوانزەدا دەستی پێکرد. سەید عەلی محمد شیرازی لە مانگی ئایاردا ۱۸۴۴ خۆی بە باب ناساند. ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا ئەم بزووتنەوەیە لە سەرەتادا بە بزووتنەوەیەک لە ناو ژینگەی شیعەدا دەزانێت، کە لە ساڵانی دواتردا بەرەو جیابوونەوە و سیستەمێکی ئایینی سەربەخۆتر هەنگاوی ناوە: ئێرانیکا: بزووتنەوەی بابی.
قۆناغی یەکەم لەگەڵ چاوەڕوانی گەڕانەوەی ئیمامی غیاب و جەختکردنەوە لەسەر شەریعەتی ئیسلامی بوو. ۱۸۴۸ ئیدیعای باب و فێرکارییەکانی بزووتنەوەکە گۆڕانکاری بەسەردا هات و کتێبی بەیان ڕۆڵی هەبوو لە پێکهێنانی یاسایەکی نوێی ئایینیدا. ئەم گۆڕانکاریانە کاردانەوەی توندی پیاوانی ئایینی و حکومەتی قاجاری لێکەوتەوە؛ ئەو باب لە ۱۸۵۰ لەسێدارەدرا و دواتر یاخیبوون و سەرکوتکردن کۆمەڵگەی بابییان بڵاوکردەوە.
بابی و باوەڕی بەهایی پەیوەندییەکی مێژوویی نزیکیان هەیە، بەڵام نابێت بە هاوواتا هەژمار بکرێن. ئێرانیکا ڕوونی دەکاتەوە کە باوەڕی بەهایی لە پاشخانی شێخ و بزووتنەوەی بابیەوە سەریهەڵداوە و دواتر گەشەی کردووە و بووەتە نەریتێکی جیاواز: ئێرانیکا: ئیمانی بەهاییلقی ئەبەدی و بەهایی دوای قەیرانی جێنشینی ڕێگای جیاوازیان گرتەبەر.
لق و پێگەی ئایینی بابی لە پۆلێنکردنی ئایینەکاندا
بابیەکان بزووتنەوەیەکی مێژووییە لە ئێرانی سەدەی نۆزدەهەمدا و لە لێکۆڵینەوە لە مێژووی ئایینی بەهایی گرنگن. ناسنامەی مێژوویی بابیەکان دەبێ بە جیا لە کۆمەڵگا و ڕێکخستنی بەهایی ئەمڕۆ تێبگەین؛ پەیوەندی مێژوویی هۆکارێک نییە بۆ تێکەڵکردنی ئەو دوو زانیارییە.
ڕێبەری پۆلێنکردن: ئەتڵەسی بینراو و لقی ئایینە جیهانییەکان، چاپ. ۱۵ تشرینی یەکەم ۲۰۲۶ ، لاپەڕەکان 8 .
بۆچوونی تۆ
بۆچوون بنووسە بەبێ تۆمارکردن
لێدوانەکەت دوای پەسەندکردنی بەڕێوەبەرایەتی پیشان دەدرێت. وشەی ناشیرین و سووکایەتی ڕێگەپێدراو نییە؛ لێدوانی بێ ئەم شتانە پەسەند دەکرێت. ناوی هەڵبژێردراوت دەتوانێت ناوی خوازراو یان ناڕاستەقینە بێت.