ئەلیڤیزمی ئەنادۆڵ (ئەلەیڤیزم) (Alevilik · Elewîtî)
عەلەویزمی ئەنادۆڵ، نەریتێکی ئایینی و کۆمەڵایەتییە و هەمەجۆریی ناوخۆیی هەیە، بە شێوەیەکی سەرەکی لە تورکیا و لە نێو گەلانی تورک زمان و کورد زماندا پراکتیزە دەکرێت. پەیوەندییەکانی بە شیعەگەری و سۆفیگەری و مێژووی ئەنادۆڵەوە گرنگن، بەڵام پێناسەکردنی وەک ئایینێکی یەکپارچە یان ناسینەوەی لەگەڵ عەلەوییەکانی سوریا ورد نییە.
بەستەرەکانی ئایین و مەزهەب
- سەنت و بزوتنەوە پەیوەندیدارەکان
- ئیسلامی شیعە (التشيّع)سۆفیگەری / عیرفانی ئیسلامی (التصوف)
ناسنامەی ئایین یان مەزهەب
- ناو بە زمانی ڕەسەن
- Alevilik · Elewîtî
- هێماکان
- هێمای ڕێوڕەسم و کولتووری جۆراوجۆر؛ هیچ هێمایەک بۆ هەموو کۆمەڵگا عەلەوییەکان نییە.
- جۆر
- ئایین
- دامەزرێنەر یان کەسایەتی سەرەکی
- تاکە دامەزرێنەرێک نییە؛ حاجی بەکتاش وەلی و ژمارەیەکی زۆر لە پیر و شاعیر لە پێکهاتنی یادەوەری ئایینیدا گرنگن.
- مێژووی سەرهەڵدان (ڕوونکردنەوەی مێژوویی)
- فۆرمەکانی مێژوویی ئەلئەویگیری لە ئەنادۆڵ لە ماوەی چەند سەدەیەکدا سەریان هەڵداوە؛ سەرچاوەکانی توێژینەوە ئاماژە بە کۆمەڵگا و فەرمانەکانی سۆفی سەدەی ناوەڕاست دەکەن، بەڵام هیچ بەروارێکی دامەزراندنی ڕێککەوتن لەسەر نییە.
- شوێنی سەرهەڵدان (کیشوەر)
- ئاسیا و ئەوروپا
- شوێنی سەرهەڵدان (وڵات)
- تورکیە؛ کۆمەڵگە کۆچبەرەکان لە ئەوروپا
- شوێنی سەرهەڵدان (شار)
- ئەنادۆڵ؛ یەک ناوەندی مێژوویی نییە
- ڕەچەڵەکی مێژوویی
- نەریتی عەلەوییەکان لە ئەنادۆڵ پەیوەستە بە مێژووی شیعەگەری و سۆفیگەری و قیزیلباس و پێشهاتەکانی سەردەمی عوسمانی. توێژینەوە ئەکادیمییەکان مشتومڕیان لەسەر ڕێژەی ڕێژەیی ئەم مێژووە و سنووری ناسنامەی عەلەوی کردووە. نابێت عەلەوی تورک/کورد لەگەڵ عەلەوی عەرەبی سوریا تێکەڵ بکرێت.
- باوەڕە سەرەکییەکان
- ڕێزگرتنی تایبەت بۆ عەلی و ئەهلی بەیت و ئەخلاق و دادپەروەری و فۆرمە ڕازی و عیرفانییەکانی ئیسلام لە زۆرێک لە کۆمەڵگاکاندا؛ بیروباوەڕەکان و ئەو ڕادەیەی کە عەلەوییەکان وەک موسڵمان لە کۆمەڵگادا ناسراون، یەکسان نین.
- بنەماکانی یەکتاپەرستی
- ئەلیڤی ئەنادۆڵ کۆمەڵگەی هەمەچەشنن کە فێرکارییەکانیان بە شێوەیەکی باو یەک خودا دووپات دەکەنەوە و گرنگییەکی پەرستنی ناوەندی بە محەمەد و عەلی دەدەن. دەربڕینی زۆرجار بەکارهێنراوی 'الله-محەممەد-عەلی' مانای جۆراوجۆری هەیە و نابێت وەک عەقیدەی سێیەمی یەکگرتوو بخوێنرێتەوە.
- پێغەمبەرایەتی
- محەمەد وەک پێغەمبەر ڕێزی لێدەگیرێت، لە کاتێکدا عەلی و دوانزە ئیمامەکان ناوەندی زۆرێک لە نەریتە عەلەوییەکانن. هەروەها دەسەڵاتی هاچی بێکتاس ڤێلی و پیرۆزەکانی دیکە و ڕەچەڵەکی زارەکیش گرنگە، بەڵام جەختکردنەوە لە نێوان کۆمەڵگا و ڕێکخراوەکانی عەلەڤیدا جیاوازە.
- باوەڕ بە زیندووبوونەوە و ژیانی دوای مردن
- کۆمەڵگاکانی عەلەڤی یەک دوکتۆرینی گشتی ستانداردکراوی گشتگیریان نییە بۆ زیندووبوونەوەی جەستەیی. باسەکانی مردن و حوکمدان و ڕۆح دەبێ بەسترابنەوە بە سەرچاوە تایبەتەکانی عەلەوی، فێرکارییە ناوخۆییەکان، یان دەسەڵاتە ئایینییە ناودارەکان.
- دیدگای تایبەت دەربارەی سیفەتەکانی خودا
- زۆرجار ئیلاهیاتی عەلەوی باس لە یەکگرتوویی خودایی و بوونی یان دەرکەوتنی حەقیقەت دەکات لە ڕێگەی پەیوەندییە مرۆیی و پیرۆزەکانەوە، بەتایبەتی لە لێکدانەوەکانی عەلی و ئیمامەکاندا. ئەم چەمکانە لە سەرانسەری ڕەچەڵەکدا جیاوازن و نابێت لە یەک عەقیدەی جێگیردا کورت بکرێنەوە.
- یاسا کۆمەڵایەتی، ئابووری و یاساییەکان
- زۆرێک لە کۆمەڵگاکانی ئەلەڤی ئەنادۆڵ بۆ مەراسیمی cem کۆدەبنەوە، بە سەرۆکایەتی دەدێ یان ڕێبەرێکی ئایینی ناسراوی دیکە و پارێزگاری لە دیسیپلینە ئەخلاقییەکان و بەرپرسیارێتییە کۆمەڵایەتییەکان دەکەن. پراکتیک و لێکدانەوە یاساییەکان جیاوازن؛ هیچ یاسای مەدەنی عەلەوی نییە کە هەموو کۆمەڵگەیەک بەستراوەتەوە.
- پەیوەندی بە زانستەوە
- توێژینەوە ئەکادیمییەکان باس لە بیرکردنەوە و کۆمەڵگە هەمەچەشنەکانی عەلەوی دەکەن بەڵام یەک هەڵوێست لەسەر هەموو دیسیپلینێکی زانستی دانانێن. جیاکردنەوەی گەردوونناسی ئایینی لە ئیدیعای ئەزموونی، کە پێویستە بە بەڵگە هەڵسەنگێندرێت.
- ئەخلاق و بەها مرۆییەکان
- خۆدیسیپلینی ئەخلاقی، یەکسانی، هاودەنگی، ڕێزگرتن و بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی زۆرجار لە فێرکارییەکانی عەلەویدا جەختیان لەسەر دەکرێتەوە. فۆرمولەکانی وەک 'دەست و زمان و کەمەرت کۆنتڕۆڵ بکە' لە هەندێک چوارچێوەی فێرکردندا گرنگن، بەڵام وشەسازی و لێکدانەوە دەبێ بگەڕێندرێتەوە نەک وەک یاسای گشتگیر مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت.
- تێگەیشتن لە مردن و ژیانی دوای مردن
- فێرکارییەکانی عەلەوی سەبارەت بە ڕۆح و ژیانی دوای مردن بەپێی کۆمەڵگا و سەرچاوە جیاوازن. هەندێک لە گێڕانەوەکان چەمکی وەک گەڕانەوە بۆ گۆڕانکاری ئیلاهی یان ڕۆحی بەکاردەهێنن؛ ئەمانە نابێت وەک یەک عەقیدەی عەلەوی بەبێ بەڵگەی تایبەت گشتگیر بکرێن.
- دیدگا دەربارەی ئازاری مرۆڤ و دادپەروەری
- زۆرێک لە کۆمەڵگاکانی عەلەوی مێژووی هەڵاواردن و توندوتیژییان لەبیرە و جەخت لەسەر دادپەروەری و هاودەنگی و کەرامەتی مرۆڤ دەکەنەوە. لێکدانەوە ئاینییەکان بۆ ئازارەکان هەمەچەشنن؛ گۆشەگیری مێژوویی دەبێ بەڵگەدار بکرێت بەبێ ئەوەی وەک شایستە یان وەک خودایی دیاریکراو وێنا بکرێت.
- خوا یان خواکان
- یەک خودا لە زۆر کۆمەڵگادا دەربڕدراوە؛ زمانی تیۆلۆژی و ڕێوڕەسمی هەمەچەشنە.
- پێغەمبەران یان کەسایەتییە پیرۆزەکان
- عەلی و دوانزە ئیمام و حاجی بەکتاش وەلی و پیر و شاعیرانی ناوچەکە؛ هەڵوێستی کارەکتەرەکان جیاوازە.
- ڕێوڕەسم و مەناسیک
- جام، سەما/سێما، نوێژ و مۆسیقا لەگەڵ ئامێری باگلاما فۆڕمی ناوچەیی نمایشکردنن لە زۆرێک لە کۆمەڵگاکاندا.
- پەرستگاکان
- سێمێڤی و ماڵە ڕێوڕەسمییەکان؛ هەروەها هەندێک کۆمەڵگا مەزارگەی ناوخۆیییان هەیە.
- ڕۆژ و بۆنە گرنگەکان
- عاشورا، موحەڕەم، نەورۆز، و ڕۆژانی یادکردنەوەی ناوخۆیی؛ ساڵنامە و ڕێوڕەسمەکان لە نێوان کۆمەڵگاکاندا جیاوازن.
- یاسا و حوکمە گرنگەکان
- داب و نەریت و نەریتی کۆمەڵایەتی و ئەخلاقی پیرەکان/شاگردەکان؛ هیچ سیستەمێکی فیقهی نییە کە هەموو عەلەوییەکان قبوڵیان بکات.
- ناوچە جوگرافییەکانی شوێنکەوتووان
- تورکیە، بە تایبەت ئەنادۆڵ؛ دانیشتوانی کۆچبەر لە ئەڵمانیا، فەرەنسا، هۆڵەندا و وڵاتانی دیکەی ئەوروپا
- زمانە ئایینییەکان
- زمانی تورکی، کوردی، زازاکی، و زمانە ناوخۆییەکان؛ دوعا و سروودەکان فرە زمانن.
- سەرکردەکان
- دێدە، بابا، پیران، و کۆمەڵە ناوخۆییەکان؛ پێکهاتەی سەرکردایەتی یەکگرتوو نییە.
ئەلیڤیسی ئەنادۆڵ ئەو ناوەیە کە بە کۆمەڵێک نەریتی ئایینی و کۆمەڵایەتی هەمەچەشنی ناوچەیی دراوە. لایەنگرانی بە پلەی یەکەم لە تورکیا دەژین، لە نێو گرووپە تورک زمان و کورد زمانەکان. مێژووی نەریتەکە پەیوەستە بە شیعەگەری، سۆفیگەری، پێکهاتەکانی قیزیلباش و پێشهاتەکانی عوسمانی؛ زانایان ناکۆکن لەسەر سنووری ناسنامە و بەشداری هەریەکەیان. ئینسایکلۆپیدیای ئۆکسفۆرد: ئەلیڤیس.
زۆرێک لە پێکهاتەکان جەخت لەسەر ڕێزگرتن لە عەلی و ئەهلی بەیت و ئەخلاق و هاودەنگی و لایەنە عیرفانیەکان دەکەنەوە. ڕێوڕەسمی جەم و سەماع و سروودی ئایینی و ڕۆڵی دێدە لە هەندێک پێکهاتەدا گرنگە، بەڵام بیروباوەڕ و پراکتیزەکان لە هەموو ناوچەکاندا وەک یەک نین. گەڕاندنەوەی یەک سیستەمی ئایدیۆلۆژی بۆ هەموو عەلەوییەکان، جیاوازییە ناوخۆییەکان پشتگوێ دەخات.
نابێت عەلەوی تورک و کورد لەگەڵ عەلەوی سوریا تێکەڵ بکرێن؛ ئەو دوو کۆمەڵگایە ناوێکی هاوشێوەیان هەیە بەڵام مێژوو و ناسنامەی جیاوازیان هەیە. هەندێک تاک و دامەزراوەی عەلەوی خۆیان بە موسڵمان دەزانن، هەندێکی تر پێناسەی تریان بۆ ناسنامەی ئایینی هەیە. توێژینەوەکانی زانکۆی ئۆکسفۆرد تیشک دەخەنە سەر ئاڵۆزی مێژوویی و سیاسی ئەم پۆلانە: چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد: نووسینی ئایین.
لق و پێگەی ئەلەڤیزمی ئەنادۆڵ (ئەلێڤیزم) لە پۆلێنکردنی ئایینەکاندا
دەبێت عەلەویزمی ئەنادۆڵ لە عەلەویزمی سوریا جیا بکرێتەوە. پەیوەندی شیعە و سۆفی و بەکتاشی لە مێژووەکەیدا ئامادەن، بەڵام هەموو پەیوەندییەک واتای پەیوەندییەکی تایبەتی دایک و منداڵ یان یەکسانی هەموو پێکهاتەکان نییە.
ڕێبەری پۆلێنکردن: ئەتڵەسی بینراو و لقی ئایینە جیهانییەکان، چاپ. ۱۵ تشرینی یەکەم ۲۰۲۶ ، لاپەڕەکان 7 .
بۆچوونی تۆ
بۆچوون بنووسە بەبێ تۆمارکردن
لێدوانەکەت دوای پەسەندکردنی بەڕێوەبەرایەتی پیشان دەدرێت. وشەی ناشیرین و سووکایەتی ڕێگەپێدراو نییە؛ لێدوانی بێ ئەم شتانە پەسەند دەکرێت. ناوی هەڵبژێردراوت دەتوانێت ناوی خوازراو یان ناڕاستەقینە بێت.