قوتابخانەی بیرکردنەوەی حەنەفی (الحنفية)
یەکێکە لە چوار قوتابخانە سەرەکییەکەی فیقهی سوننە، کە نەریتێکی بەربڵاوی هەیە لە ئاسیای ناوەڕاست و باشووری ئاسیا و بەشێک لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
بەستەرەکانی ئایین و مەزهەب
- ئایینی سەرەکی
- ئیسلامی سوننە (أهل السنة والجماعة)
ناسنامەی ئایین یان مەزهەب
- ناو بە زمانی ڕەسەن
- الحنفية
- جۆر
- ئایین
- دامەزرێنەر یان کەسایەتی سەرەکی
- ئەبو حەنیفە نوعمان کوڕی ثابیت
- مێژووی سەرهەڵدان (ڕوونکردنەوەی مێژوویی)
- سەدەی دووەمی کۆچی/سەدەی هەشتەمی زایینی؛ وردە وردە پێکهێنانی قوتابخانە دوای کۆچی دوایی ئەبو حەنیفە
- باوەڕە سەرەکییەکان
- دەرئەنجامدانی فیقهی لە قورئان و سوننەتەوە بە بەکارهێنانی لێکچوون و بنەما کۆدکراوەکانی قوتابخانە.
- بنەماکانی یەکتاپەرستی
- مەکتەبی حەنەفی مەکتەبێکی فیقهی ئیسلامی سوننەیە، نەک ئایینێکی جیا یان عەقیدەی جیاواز لە یەکیەتی خودا. شوێنکەوتووانی بەگشتی هاوبەشی دووپاتکردنەوەی بەرفراوانی سوننەی تەوویدن لە هەمان کاتدا بەشداری لە نەریتە ئیلاهیاتییە جۆراوجۆرەکاندا دەکەن.
- پێغەمبەرایەتی
- حەنەفیەکان محمد وەک پێغەمبەری خودا دووپات دەکەنەوە، ئەمەش بە هاوبەشی لەگەڵ ئیسلامی سوننەدا. مەزهەبی حەنەفی پەیوەندی بە شێوازەکانی وەرگرتنی حوکمی یاساییەوە هەیە؛ عەقیدەی پێغەمبەرایەتی جیاواز دامەزراندووە.
- باوەڕ بە زیندووبوونەوە و ژیانی دوای مردن
- باوەڕبوون بە قیامەت و حوکمی کۆتایی سەر بەو عەقیدەی ئیسلامییە فراوانترە کە موسڵمانانی حەنەفی هاوبەشن. قوتابخانەی یاسایی خۆی عەقیدەی زیندووبوونەوەی جیاواز پێناسە ناکات و دەربڕینی ئیلاهیاتی تاکەکەسی دەتوانێت جیاواز بێت.
- دیدگای تایبەت دەربارەی سیفەتەکانی خودا
- پەیوەندی یاسایی حەنەفی جیاوازە لە ئیلاهیات. زۆرێک لە حەنەفییە مێژووییەکان پەیوەست بوون بە ئیلاهیاتی ماتریدیەوە، بەڵام هەموو موسڵمانێکی حەنەفی ماتریدی نییە و بەتەنها قوتابخانەی یاسایی دیاری ناکات کە چۆن سیفاتە ئیلاهییەکان لێکدەدرێنەوە.
- یاسا کۆمەڵایەتی، ئابووری و یاساییەکان
- فیقهی حه نفی یه کێکه له چوار قوتابخانه ی گه وره ی یاسایی سوننه . فەقێیەکانی ئەو شێوازانەیان بۆ لێکدانەوەی قورئان و ڕاپۆرتە پێغەمبەرییەکان و کۆدەنگی و لێکچوون و ئیستدلالەکانی تری یاسایی پەرەپێدا؛ بڕیارە کۆنکرێتییەکان لە سەرانسەری ناوچەکان و قۆناغەکان و دەسەڵاتەکاندا پەرەیان سەندووە.
- پەیوەندی بە زانستەوە
- قوتابخانەی حەنەفی نەریتێکی یاساییە نەک دامەزراوەیەکی زانستی مۆدێرن و یەک حوکمی لەسەر هەموو زانستەکان نییە. ئیستدلالکردنی یاسایی ئایینی و لێکۆڵینەوەی ئەزموونی پرسیارە جیاوازەکان دەخاتە ڕوو؛ زانایانی هاوچەرخ و کۆمەڵگاکانی حەنەفی هەڵوێستی جۆراوجۆریان هەیە لەسەر بەکارهێنانی تایبەت.
- ئەخلاق و بەها مرۆییەکان
- ئەخلاقی حەنەفی لە چوارچێوەی پابەندبوونە ئیسلامییە فراوانترەکاندا بە عیبادەت و دادپەروەری و بەرپرسیارێتی و ڕەفتاری باشدا هەڵکەوتووە. قوتابخانەکە بەشداری لە ئیستدلالکردنی یاسایی دەکات نەک کۆدێکی ئەخلاقی گشتگیر و ناوازە و بڕیارەکانی لەلایەن زانایانی شارەزا لە چوارچێوەدا لێکدەدرێنەوە.
- تێگەیشتن لە مردن و ژیانی دوای مردن
- موسڵمانانی حەنەفی بە گشتی هاوبەشی بیروباوەڕی فراوانتری ئیسلامی سوننەن سەبارەت بە مردن و قیامەت و حوکم و ژیانی دوای مردن. ئەم بیروباوەڕانە بەشێکن لە ئیلاهیاتی ئیسلامی نەک تایبەتمەندییەکی جیاکەرەوەی میتۆدی یاسایی حەنەفی.
- دیدگا دەربارەی ئازاری مرۆڤ و دادپەروەری
- بیری یاسایی حەنەفی باس لە ئەرک و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان دەکات، لە کاتێکدا ڕوونکردنەوەکانی ئازار و دادپەروەری ئیلاهی سەر بە باسە تیۆلۆژییە فراوانترەکانن. حەنەفیەکان یەک بلۆکی ئیلاهیاتی نین، بۆیە نابێت یەک حساباتی ئازارەکان بۆ هەموو لایەنگرێک دیاری بکرێت.
- زمانە ئایینییەکان
- عەرەبی؛ فارسی؛ تورکی؛ ئوردو و زمانەکانی ناوچەکانی شوێنکەوتووانی
حەنەفییە یەکێکە لە چوار قوتابخانەی فیقهی دانپێدانراو لە نێو سوننەکاندا. قوتابخانەکە دەگەڕێندرێتەوە بۆ ئەبو حەنیفە، فەقێیەکی کوفیکی سەدەی دووەمی کۆچی و قوتابیەکانی ڕۆڵێکی گرنگیان لە داڕشتن و پەرەپێدانی میتۆدی فیقهییەکەیدا هەبووە. گەڕاندنەوەی بەروارێکی وردی دامەزراندنی قوتابخانەکە، ئاسانکارییەکی زۆر دەبێت بۆ پرۆسەی فرە نەوەی پێکهێنانی قوتابخانەکە.
فیقهی حەنەفی پشت بە قورئان و سوننەت دەبەستێت و کەرەستەی دەرئەنجام و لێکچوون و تیۆری بەکاردەهێنێت. ئەم قوتابخانەیە لە سەردەمی جیاوازدا لە کایەی عەباسی، سەلجوقی، عوسمانی و باشووری ئاسیادا کاریگەر بووە. پەیڕەوکردنی قوتابخانەی فیقهی بەتەنها پەیوەندیی تیۆلۆژی یان سۆفیگەری کەسێک دیاری ناکات.

بۆچوونی تۆ
بۆچوون بنووسە بەبێ تۆمارکردن
لێدوانەکەت دوای پەسەندکردنی بەڕێوەبەرایەتی پیشان دەدرێت. وشەی ناشیرین و سووکایەتی ڕێگەپێدراو نییە؛ لێدوانی بێ ئەم شتانە پەسەند دەکرێت. ناوی هەڵبژێردراوت دەتوانێت ناوی خوازراو یان ناڕاستەقینە بێت.