ئیسلام (الإسلام)

ئیسلام یەکێکە لە گەورەترین و کاریگەرترین ئایینەکانی جیهان و ئایینێکی ئیبراهیمییە کە لە سەرەتای سەدەی حەوتەمی زایینی لە نیمچە دوورگەی عەرەبیدا سەریهەڵداوە. وشەی "ئیسلام" لە ڕەگی عەرەبی "س-ل-م" وەرگیراوە و پەیوەستە بە چەمکەکانی وەک ملکەچبوون بۆ ئیرادەی خودا، ئاشتی و تەندروستی. پەیڕەوانی ئەم ئاینە بە موسڵمان ناودەبرێن و باوەڕە سەرەکییەکانی ئیسلام لەسەر بنەمای باوەڕبوون بە یەک خودا و پێغەمبەران و وەحی و فریشتەکان و ڕۆژی قیامەت و بەرپرسیارێتی ئەخلاقی مرۆڤ دامەزراوە.

پێغەمبەر محەمەدی کوڕی عەبدوڵڵا کەسایەتییەکی ناوەندییە لە سەرهەڵدانی ئیسلامدا. بەپێی باوەڕی موسڵمانان دوا پێغەمبەری خودایی و جێنشینی پێغەمبەرانی وەک ئادەم و نوح و ئیبراهیم و موسا و عیسایە. بەپێی نەریتی ئیسلامی، یەکەم ئایەتەکانی قورئان لە دەوروبەری ساڵدا دابەزین 610 لە ئەشکەوتی هیرا لە نزیک شاری مەککە لە ساڵی ١١٠٠ی زایینی بۆ محمد دابەزی. بانگەوازەکەی سەرەتا جەختی لەسەر یەکتاپەرستی و وازهێنان لە بتپەرستی و دادپەروەری و ئەخلاق و پشتیوانی لە هەژاران و بەرپرسیارێتی مرۆڤ لەبەردەم خودادا دەکردەوە.

گرنگترین بنەمای ئیسلام یەکتاپەرستییە. موسڵمانان پێیان وایە خودا یەکە، ناوازە، دروستکەری گەردوون و سەرچاوەی هەموو بوونێکە و هیچ هاوبەش و هاوتایەکی نییە. وشەی "الله" لە زمانی عەرەبیدا بۆ ئاماژەدان بە خودا بەکاردێت. ئەم باوەڕە بە یەکیەتی خودا ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە بیروباوەڕ و عیبادەت و جیهانبینی ئیسلامیدا دەگێڕێت.

قورئان کتێبی پیرۆزی ئیسلامە و گرنگترین سەرچاوەی ئایینییە بۆ موسڵمانان. موسڵمانان قورئان بە وتەی خودا دەزانن، کە لە ڕێگەی فریشتەی وەحییەوە، جبریل، بۆ پێغەمبەر محمد دابەزیوە. قورئان بە زمانی عەرەبی و... 114 سورەتەکە لە بابەتگەلی جۆراوجۆر پێکهاتووە وەک یەکتاپەرستی، ئەخلاق، عیبادەت، ژیانی پێغەمبەران، یاسا کۆمەڵایەتییەکان، بنەماڵە، دادپەروەری، مردن، ژیانی دوای مردن.

هاوشانی قورئان، سوننەت و فەرموودەی پێغەمبەر سەرچاوەی گرنگی فێرکارییە ئیسلامییەکانن. فەرموودەکان ڕاپۆرتی قسە و کردار و دووپاتکردنەوەی پێغەمبەر لەخۆدەگرن. شێوازی کۆکردنەوە و هەڵسەنگاندن و بەکارهێنانی فەرموودەکان لە نێوان مەزهەب و قوتابخانە ئیسلامییەکان جیاوازە و ئەمەش بووەتە هۆی دروستبوونی کۆمەڵە و نەریتی زانستی جۆراوجۆر لە جیهانی ئیسلامیدا.

ئیسلام ڕێزێکی زۆری بۆ پێغەمبەرانی پێشوو هەیە. پێغەمبەر ئیبراهیم لە ئیسلامدا پێگەیەکی تایبەتی هەیە و بە یەکێک لە گرنگترین پێغەمبەرانی یەکتاپەرست دادەنرێت. هەروەها موسا یەکێکە لەو پێغەمبەرانەی کە لە قورئاندا چەندین جار باسی لێوە کراوە. پێغەمبەر عیسا لە ئیسلامدا بە پێغەمبەرێکی گەورە و مەسیحی دادەنرێت، هەروەها پێغەمبەر مەریەم کەسایەتییەکی زۆر بەڕێز و دیارە. هەروەها یەکێک لە سورەتەکانی قورئان بە ناوی مەریەمەوە ناونراوە.

باوەڕبوون بە فریشتەکان یەکێکی ترە لە باوەڕە بنەڕەتییەکانی ئیسلام. جبریل لە نەریتی ئیسلامیدا بە فریشتەی وەحی ناسراوە. باوەڕبوون بە ڕۆژی قیامەت و ژیانی دوای مردنیش ڕۆڵێکی گرنگی هەیە لە جیهانبینی ئیسلامیدا. بە پێی ئەم باوەڕە مرۆڤ بەرپرسیارە لە کارەکانی و دوای مردن حوکم دەدرێت. هەروەها چەمکەکانی بەهەشت و دۆزەخ لە پەیوەندی لەگەڵ پاداشت و سزا لە قیامەتدا بەرز دەکرێنەوە.

ئەخلاق لە ئیسلامدا جێگەیەکی زۆر گرنگی هەیە. ڕاستگۆیی، دادپەروەری، متمانەپێکراوی، لێبوردن، سەبر، دڵسۆزی، ڕێزگرتن لە دایک و باوک، یارمەتیدانی کەمدەرامەتان، پشتگیریکردنی منداڵانی بێ باوک و ڕێزگرتن لە مافی کەسانی دیکە لەو بەهایانەن کە ئەم ئایینە جەختی لەسەر دەکاتەوە. لە سەرچاوە ئیسلامییەکاندا ئەخلاق تەنها پرسێکی تاکەکەسی نییە، بەڵکو پەیوەندییە خێزانی و کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکانیش دەگرێتەوە.

نوێژ یەکێکە لە گرنگترین عیبادەتەکان بۆ موسڵمانان. لە کاتی نوێژدا موسڵمانان ڕووبەڕووی کەعبە دەبنەوە لە شاری مەککە کە ئاراستەیەک پێی دەوترێت قیبلە. نوێژ بە زیکر و قورئان خوێندن و جوڵەی تایبەت ئەنجام دەدرێت و بە یەکێک لە ڕێگا سەرەکییەکانی پەیوەندی موسڵمانان لەگەڵ خودا دادەنرێت.

هەروەها ڕۆژوو کردەوەیەکی بنەڕەتی ئیسلامە. لە مانگی ڕەمەزاندا ئەو موسڵمانانەی مەرجی پێویستیان تێدایە، خۆیان لە خواردن و خواردنەوە و هەندێک کردەوەی تر لە بەیانی تا ئێوارە بەدوور دەگرن. مەبەست لە ڕۆژووگرتن تەنها خۆبەدوورگرتن لە جەستە نییە، بەڵکو بەهێزکردنی خۆبەدەستەوەدان و تەقوا و سەبر و هاوسۆزییە بۆ ئەوانەی پێویستیان پێیەتی. کۆتایی هاتنی جەژنی ڕەمەزان لەگەڵ جەژنی ڕەمەزاندایە کە بە یەکێک لە جەژنە گرنگەکان بۆ موسڵمانان دادەنرێت.

زەکات یەکێکی ترە لە کارە گرنگەکان لە ئیسلامدا و جۆرێکە لە پارەدانی دارایی ئاینی کە مەبەست لێی پاڵپشتیکردنی گروپە دیاریکراوەکانە لە هەندێک بارودۆخدا. خێرخوازی و هاوکاری خۆبەخشانە بۆ کەمدەرامەتیش لە ئیسلامدا زۆر گرنگە و بە بەشێک لە بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی و ئەخلاقی موسڵمانان دادەنرێت.

حەج یەکێکە لە گرنگترین ڕێوڕەسمە ئیسلامییەکان. ئەو موسڵمانانەی توانای جەستەیی و داراییان هەیە، پێویستە لانیکەم جارێک لە تەمەنیاندا فەریزەی حەج ئەنجام بدەن، ئەگەر مەرجەکان گونجاو بن. بەشی سەرەکی ڕێوڕەسمی حەج لە مەککە و ناوچەکانی دەوروبەری ئەنجام دەدرێت. کەعبە لە مزگەوتی گەورە گرنگترین شوێنی پیرۆزە لە ئیسلامدا و ناوەندی ڕێوڕەسمەکانی حەج.

شاری مەککە پیرۆزترین شاری ئیسلامە و شوێنی کەعبەیە. هەروەها مەدینە لە مێژووی ئیسلامیشدا پێگەیەکی زۆر گرنگی هەیە، بەو پێیەی لە ساڵیدا شوێنی لەدایکبوونی پێغەمبەر محەمەد بووە 622 لە ساڵی ١١٠٠ی زایینی لە مەککەوە کۆچی کردووە بۆ مەدینە. ئەم ڕووداوە کە ناوی هیجرە بوو، وەرچەرخانێکی گەورە بوو لە مێژووی ئیسلامیدا و پەیوەستە بە بنەچەی ساڵنامەی کۆچی.

دوای کۆچکردن کۆمەڵگای ئیسلامی لە مەدینە زیاتر ڕێکخراو بوو و ڕەهەندە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانی ئیسلام فراوانتر بوو. پێغەمبەری ئیسلام تا کۆچی دوایی لە ساڵی ١٥٩١ بە موسڵمان مایەوە. 632 لە ساڵی ١١٠٠ی زایینیدا سەرکردایەتی کۆمەڵگەی موسڵمانی کردووە، دوای مردنی پرسی جێنشینی و سەرکردایەتیکردنی کۆمەڵگای ئیسلامی بووە یەکێک لە گرنگترین پرسە مێژووییەکان.

جیاوازی تێڕوانین لەسەر جێنشینی پێغەمبەر و هەندێک بابەتی عەقیدەی و سیاسی و فیقهی بووە هۆی دروستبوونی لقی جۆراوجۆر لەناو ئیسلامدا. دوو لقی سەرەکی ئیسلام لە جیهاندا ئەمڕۆ بریتین لە سوننە و شیعە. سوننە گەورەترین لقی ئیسلامە لەڕووی ژمارەی دانیشتوانەوە، شیعەش دووەم لقی گەورەیە.

لە نێو سوننەکاندا چوار مەکتەبی فیقهی ناسراو هەن: حەنەفی، مالیکی، شافیعی و حەنبەلی. ئەم قوتابخانانە چەندین بنەمایان هەیە، بەڵام لە هەندێک بابەتی فیقهی و شێوازی وەرگرتنی بڕیارەکاندا جیاوازن. ئیسلامی شیعەش گەشەی کردووە و بووەتە لقی جۆراوجۆر کە گرنگترینیان دوانزە شیعە و ئیسماعیلی و زەیدییە.

سەرەڕای جیاوازی ئایینی، زۆربەی موسڵمانان بنەما سەرەکییەکانی وەک باوەڕبوون بە یەک خودا، قورئان، پێغەمبەرایەتی محمد، نوێژ، ڕۆژوو، ڕۆژی قیامەت و چەندین بەهای ئەخلاقییان هەیە. جیاوازی نێوان قوتابخانە ئیسلامییەکان زۆرتر لە بابەتەکانی وەک سەرکردایەتی ئایینی، فیقهی، لێکدانەوەی هەندێک دەق و هەندێک بیروباوەڕی مێژووییدا دیارە.

مزگەوت شوێنی سەرەکی عیبادەتی گشتییە بۆ موسڵمانان. مزگەوتەکان جگە لەوەی شوێنی نوێژن، بە درێژایی مێژوو ڕۆڵی پەروەردەیی و ڕۆشنبیری و کۆمەڵایەتیشیان بینیوە. مزگەوتی گەورەی مەککە و مزگەوتی پێغەمبەر لە مەدینە و مزگەوتی ئەقسا لە قودس لە گرنگترین شوێنە پیرۆزەکانی ئیسلامن.

ئیسلام مەودای بەرفراوانی بۆنە ئایینی هەیە. ڕەمەزان و جەژنی ڕەمەزان و جەژنی قوربان و حەج لە گرنگترین بۆنە باوەکانی موسڵمانانن. هەروەها لەیلات ئەلقەدر لە نەریتی ئیسلامیدا بە شەوێکی گرنگ دادەنرێت. لە نەریتی شیعەدا بۆنەکانی وەک عاشورا و ئەربەعین و جەژنی غەدیر گرنگییەکی تایبەتیان هەیە.

فیقهی ئیسلامی باس له حوکمی کرده یی و شێوازی ژیانی ئایینی ده کات. بابەتەکانی وەک عیبادەت، مامەڵە، خێزان، میرات، بابەتی دارایی و هەندێک پەیوەندی کۆمەڵایەتی لە بواری فیقهدا لێکۆڵینەوەیان لەسەر دەکرێت. بەدرێژایی سەدەکان، یاساناسانی قوتابخانە جۆراوجۆرەکانی بیرکردنەوە، کۆمەڵێک بەرهەمی فیقهی و شێوازی وەرگرتنی بڕیارەکانیان پەرەپێداوە.

چەمکی شەریعەت لە ئیسلامدا لە فیقهی فراوانترە و ئاماژەیە بۆ ڕێباز و چوارچێوەی گشتی ژیانی ئایینی. شەریعەت پرەنسیپی عەقیدەی و ئەخلاقی و پراکتیکی لەخۆدەگرێت و لێکدانەوە و جێبەجێکردنی لە کۆمەڵگا و قوتابخانە ئیسلامییە جیاوازەکاندا یەکسان نەبووە.

زانستە ئیسلامییەکان بە درێژایی مێژوو بوارە جۆراوجۆرەکانی لەخۆ گرتووە. گرنگترینی ئەو زانستانە بریتین لە لێکدانەوەی قورئان، زانستی فەرموودە، فیقه، بنەماکانی فیقه، ئیلاهیات، فەلسەفە، عیرفان. زۆرێک لە زانایان بە درێژایی مێژوو پەرەیان بەو بوارانە داوە و بەرهەمی بەرفراوانیان لەسەر بابەتەکانی ئایینی و فەلسەفی بەرهەمهێناوە.

فەلسەفەی ئیسلامیش ڕۆڵێکی گرنگی لە مێژووی فیکردا هەبووە. فەیلەسوفانی وەک ئەلفارابی، ئەڤیسینا، ئیبن ڕوشد و مەلا سەدرە لە کەسایەتییە گرنگەکانی ئەم نەریتەن. بەرهەمی گرنگیان لەسەر بابەتەکانی وەک بوون، مەعریفە، عەقڵ، ڕۆح، خودا، و پەیوەندی نێوان فەلسەفە و ئایین نووسیوە.

عیرفانی ئیسلامی و سۆفیگەریش بەشێکی گرنگی مێژووی ڕۆحی ئیسلام پێکدەهێنن. ئەم نەریتانە جەخت لەسەر خۆپاککردنەوە و ئەخلاق و خۆشەویستی خودایی و ئەزموونی ڕۆحی دەکەنەوە. کەسایەتییەکانی وەک مەولەوی، عەتار، ئیبن عەرەبی، عەبدولقادر گیلانی ناوبانگێکی گەورەیان لە مێژووی عیرفانی ئیسلامیدا بەدەستهێناوە.

بە درێژایی مێژوو شارستانیەتی ئیسلامی تەنیا لە کایەی ئاییندا سنووردار نەبووە، بەڵکو ڕۆڵێکی گرنگی لە زانست، پزیشکی، بیرکاری، فەلەکناسی، فەلسەفە، تەلارسازی، هونەر و ئەدەبیاتدا هەبووە. لە قۆناغە جیاوازەکاندا ناوەندەکانی وەک بەغدا، دیمەشق، قاهیرە، کۆردۆبا، بوخارا، سەمەرقەند، ئیسفەهان، ناوەندی زانستی و کولتووری گرنگی جیهانی ئیسلامی بوون.

زانایانی موسڵمان چەندین بەرهەمیان لە بوارەکانی وەک پزیشکی، بیرکاری، فەلەکناسی، جوگرافیا، فەلسەفە و زانستە سروشتییەکان بەرهەمهێناوە. هەروەها گواستنەوە و بڵاوبوونەوەی زانست لە نێوان شارستانیەتی یۆنانی، ئێرانی، هیندی، ئیسلامی و ئەوروپی، تایبەتمەندییەکی گرنگی هەندێک قۆناغی مێژوویی شارستانیەتی ئیسلامی بوو.

هونەر و تەلارسازی ئیسلامیش زۆر هەمەچەشنە. مزگەوت و مەدرەسە و کۆشک و قوبە و منارە و خۆشنووسی و ڕووناکی و کاشی و دیزاینی ئەندازەیی هەندێک لە دەرکەوتە ناسراوەکانی کولتوور و هونەری ئیسلامین. به ڵام شێوازه هونه ڕییه کانی ناوچه جیاجیاکانی جیهانی ئیسلامی جیاوازییه کی به ڕچاو له یه کتریان هه یه .

ئیسلام لە نیمچە دوورگەی عەرەبیەوە بۆ ناوچە بەرفراوانەکانی ئاسیا و ئەفریقا و ئەوروپا بەدرێژایی سەدەکان بڵاوبووەوە. بڵاوبوونەوەی ئیسلام لە هەموو ناوچەکان بە یەک شێوە ڕووی نەدا و فاکتەرەکانی وەک حکومەت و بازرگانی و کۆچ و چالاکیی ئایینی و پەیوەندی کولتووری ڕۆڵیان هەبوو.

موسڵمانان ئەمڕۆ لە زۆر وڵاتدا دەژین. دانیشتوانی موسڵمانی زۆر لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، باکووری ئەفریقا، باشووری ئاسیا، ئاسیای ناوەڕاست و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا دەبینرێن و کۆمەڵگە موسڵمانە بەرچاوەکانیش لە ئەوروپا، ئەمریکای باکوور، ئەمریکای باشوور، ئەفریقا و ئۆقیانووس دەژین.

ئیسلام تەنها لە گەل و ڕەگەز و زمانێکی دیاریکراودا سنوردار نییە. موسڵمانان لە چەندین نەتەوە و کولتوور و زمانی جیاوازەوە هاتوون. زمانی عەرەبی بە تایبەتی بەهۆی ڕۆڵی لە قورئاندا و ڕۆڵی لە پەرستشدا گرنگە، بەڵام زمانی فارسی، ئوردو، تورکی، مالای، بەنگالی، ئەندەنوسیا و دەیان زمانی دیکەش میراتێکی ئیسلامی فراوانیان هەیە.

فرەچەشنی کولتووری کۆمەڵگا موسڵمانەکان زۆر گەورەیە. زۆرێک لەو داب و نەریتە کۆمەڵایەتی و شێوازەکانی جل و بەرگ و خواردن و مۆسیقا و هونەر و نەریتە ناوخۆییەکان کە لە وڵاتانی موسڵماندا دەبینرێن، لە بنەڕەتدا کولتووری یان ناوچەیین و مەرج نییە بەشێک بن لە فێرکارییە سەرەکییەکانی ئیسلام. بۆیە بۆ تێگەیشتن لە ئیسلام پێویستە جیاوازی بکرێت لە نێوان فێرکارییە ئایینییەکان و نەریتە ناوخۆییەکانی کۆمەڵگا موسڵمانەکان.

زیاتر لە چواردە سەدە ئیسلام کاریگەری لەسەر مێژوو، سیاسەت، کولتوور، هونەر، فەلسەفە، ژیانی کۆمەڵایەتی بەشێکی گەورەی جیهان هەبووە. لە هەمان کاتدا کۆمەڵگا ئیسلامییەکان خۆیان لە ژێر کاریگەری شارستانیەت و کولتوورە جۆراوجۆرەکاندا بوون و هەر لەبەر ئەم هۆکارەش ​​نەریتی ئیسلامی لە ناوچە جیاجیاکانی جیهاندا دەرکەوتنی زۆر هەمەچەشنی دۆزیوەتەوە.

بە کورتی ئیسلام ئایینێکی یەکتاپەرستە کە سەرنجی سەرەکی باوەڕبوون بە یەک خودا و قورئان و پێغەمبەرایەتی محمد و بەرپرسیارێتی ئەخلاقی مرۆڤ و ژیانی دوای مردنە. عیبادەت، ئەخلاق، دادپەروەری، خێزان، یارمەتیدانی کەسانی تر و بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی بابەتی گرنگن لە فێرکارییە ئیسلامییەکان. ئیسلام یەکێکە لە گەورەترین نەریتە ئایینی و شارستانییەکانی جیهان لەمڕۆدا و شوێنکەوتووانی لە هەموو جیهاندا بە پاشخانی نەتەوەیی و زمانەوانی و کولتووری جۆراوجۆرەوە دەژین.