تێگەیشتن لە ئایینی مەسیحی پێویستی بە پشکنینی نەریتێکی ئایینی هەیە کە مێژوو و ئەزموونێکی کۆمەڵایەتی دیاریکراوی هەبێت. لە چوارچێوەی جوولەکەگەرایی سەدەی یەکەمدا سەریهەڵدا و وردە وردە بوو بە نەریتێکی جیهانی کە کڵێسا و ئیلاهیاتی جۆراوجۆری تێدابوو. سەرچاوەی جوگرافی و مێژووی دەستپێکردنی: سەدەی یەکەمی زایینی؛ بزووتنەوەی شوێنکەوتوانی عیسا لە سەدەی یەکەمەوە دەستی پێکرد. شوێنی جوگرافی: فەلەستینی مێژوویی، قودس؛ قودس و جەلیل؛ سەرچاوەی فرەسەنتریک. عیسای ناسری ناوەندی دامەزراندنی ئایینییە؛ کەنیسەی سەرەتایی وردە وردە شێوەی گرت.

بیروباوەڕ و ئیلاهیات. باوەڕبوون بە خودا و عیسا مەسیح و کتێبی پیرۆز و هیوای ڕزگاربوون؛ عەقیدەی سێیەم لە زۆربەی کەنیسەکاندا ناوەندییە. دەربارەی خودا یان واقیعی پیرۆز، ئەو یەک خودایە لە لاهووتگەرایی سێیەمدا؛ هەروەها ڕوونکردنەوە غەیرە سێیەمییەکان هەن. ئەم ڕوونکردنەوە پێشەکییەکی گشتییە؛ ڕەنگە قوتابخانە و کۆبوونەوەکان بە شێوەیەکی جیاواز دایبڕێژن.

فیگەر و ڕێوڕەسمی پیرۆز. کەسایەتییە گرنگەکانی گێڕانەوەی ئەم نەریتە بریتین لە: عیسا، مەریەم، نێردراوان و پیرۆزەکانی کڵێسا. پراکتیزە و ڕێوڕەسمە باوەکان: مەعمودیەت، کۆمۆنۆی پیرۆز، نوێژ، خوێندنەوەی کتێبی پیرۆز و نوێژی کۆمەڵایەتی. شوێنەکانی نوێژ یان کۆبوونەوە: کڵێسا، کەنیسە و خانەقا.

دەق و ئەخلاق و بۆنە. سەرچاوە و یاسای گرنگ: پەیمانی نوێ و پەیمانی کۆن و نەریتی کڵێسا؛ لێکدانەوە لقە بۆنە و ڕۆژە ئایینییەکان: یەکشەممە، جەژنی ئیستەر، کریسمس و پەنتەکۆست سەرکردە ئایینییەکان یان دامەزراوەکان: قەشە، قەشە، پاستور و ئەنجومەنی کڵێسا؛ هیچ سەرکردایەتییەکی یەکجارەکی.

ڕادە و فرەچەشنی ناوخۆیی. شوێنکەوتووان و کۆمەڵگاکانی ئەم نەریتە لە کۆمەڵگا مەسیحییەکان لە سەرانسەری جیهاندا ئامادەن؛ ناوەندە سەرەکییەکان لە ئەفریقا، ئەوروپا، ئەمریکا، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیادان. زمانە لیتۆرگیک یان دەقیەکانی بریتین لە زمانە عەرەبی، یۆنانی، سریانی، لاتینی، ئەرمەنی، گێعز و زمانە ناوخۆییەکانی کۆمەڵگاکان. هەمەجۆریی مێژوویی و ناوخۆیی و ناو ئایینی نابێت لە یەک گێڕانەوەدا کورت بکرێتەوە.

ئەم نووسینە بۆ ناساندنی مێژوویی و بەراوردکارییە. سەبارەت بە لقەکان و بەروارە ناکۆکەکان و خۆناونانی کۆمەڵگاکان، پێویستە بۆچوونی خودی شوێنکەوتووان و سەرچاوە تایبەتمەندەکانی هەمان نەریت لەبەرچاو بگیرێت. ناونیشانی ئەم نووسینە بنووسە: ئایین.

ناوی ئەم نەریتە ڕەنگە چەند فۆرمێکی هەبێت لە زمان و قۆناغی جیاوازدا. ناوی ناوخۆیی کە لەم فایلەدا تۆمار کراوە "مەسیحیەت"ە و نازناوی فارسییەکەی "مسیحیت"ە. بەکارهێنانی ئەم ناوانە لەناو کۆمەڵگادا هەمیشە وەک یەک نییە و هەندێکجار ناوی دەرەکی، ناوی ئەکادیمی، یان ئەو ناوەی کە شوێنکەوتووەکانیان هەڵیبژاردووە جیاوازن. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش ​​ناونیشانی ئەم پەیجە ڕێنوێنی گەڕان و ناسینەوەیە و بەتەنها سنووری ناسنامەی هەموو شوێنکەوتووانی دیاری ناکات.

بۆ تێگەیشتن لە سەردەمی سەرچاوە، پێویستە جیاوازی بکرێت لە نێوان گێڕانەوەی ئایینی و مێژووی دامەزراوەیی و مێژووی زانستی. لەم فایلەدا مەودای مێژوویی یان ڕوونکردنەوەکە بەم شێوەیە تۆمار کراوە: سەدەی یەکەمی زایینی؛ سەرەتای بزووتنەوەی شوێنکەوتوانی عیسا لە سەدەی یەکەمدا. ئەو ساڵەی کە بۆ هێڵی کاتیی دراوە تەنها ئاماژەیەکی نزیکە بۆ ڕێکخستن و ئەگەر سەرچاوەکان جیاواز بن، دەقی وەسفکەر پێش ژمارەکە دێت. پێکهاتنی زۆرێک لە نەریتەکان وردە وردە بوو؛ بۆیە ناتوانرێت هەمیشە ڕۆژێک، شارێک، یان تاکێک بە سەرەتای یەکلاکەرەوەی هەموویان هەژمار بکرێت.

گواستنەوەی زانستی ئایینی لەم نەریتەدا لە ڕێگەی دەق، فێرکردن، یادەوەری زارەکی، یان تێکەڵەیەک لەمانە. ئەو سەرچاوە و ڕێسایانەی لە زانیارییەکانی ئەم نووسینەدا هاتووە بریتین لە: پەیمانی نوێ و پەیمانی کۆن و نەریتی کڵێسا؛ تەفسیر لقێکە. هەروەها زمانەکانی پەیوەست بە خوێندن و ڕێوڕەسمەکان بریتین لە زمانی عەرەبی، یۆنانی، سریانی، لاتینی، ئەرمەنی، گێز و زمانە ناوخۆییەکانی کۆمەڵگاکان. ڕەنگە وەشان و وەرگێڕان و شرۆڤەی دەقەکان لە سەردەم و کۆمەڵگە جیاوازەکاندا جیاواز بن؛ لە ئەنجامدا ناوی کتێبێک یان زمانێک بە تەنیا ئاماژە بەوە ناکات کە هەموو شوێنکەوتووانی هەمان تێگەیشتن یان شێوازی خوێندنیان هەیە.

لە ژیانی ڕۆژانەدا فێرکارییەکان دەتوانن لە نوێژ، خێزان، پەروەردە، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و بڕیاری ئەخلاقیدا ڕەنگ بدەنەوە. فۆرمەکانی ناسراوی پراکتیزەکردنی ئایینی لەم حاڵەتەدا بریتین لە: مەعمودیەت، کۆمۆن، نوێژ، خوێندنەوەی کتێبی پیرۆز و نوێژی کۆمەڵایەتی. هەندێک لەم کارانە گشتین، لە کاتێکدا هەندێکی تر تەنها لە هەندێک بارودۆخ، کات، یان کۆبوونەوەدا ئەنجام دەدرێن. هەروەها ئاستی بەشداریکردنی شوێنکەوتووانیش جیاوازە: ڕەنگە کەسێک بە بەردەوامی ڕێوڕەسمەکان پراکتیزە بکات، لە کاتێکدا کەسێکی دیکە زیاتر لەگەڵ میراتی کولتووری یان جەماعەتی هەمان نەریتدا بناسرێتەوە.

شوێنەکانی پەرستن و کۆمەڵگا نوێنەرایەتی یادەوەری مێژوویی و پەیوەندی ناوخۆیی هەر کۆمەڵگەیەک دەکەن. لەم نەریتەدا شوێنە ناسراوەکان یان فەزای ڕێوڕەسمەکان بریتین لە کڵێسا و کەنیسە و خانەقا. مەرج نییە هەموو ئەم فەزایانە بینای فەرمی پەرستگا یان کڵێسا بن؛ هەروەها ماڵەکان، شوێنە کراوەکان، مەزارگە ناوخۆییەکان و شوێنە سروشتییەکان دەتوانن ڕۆڵی گرنگ بگێڕن. گرنگی و دەستڕاگەیشتن بە هەر شوێنێک پەیوەستە بە گێڕانەوەی ناوخۆیی و نۆرمەکانی ئەو کۆمەڵگەیە و نابێت نموونەیەک بۆ هەموو بوارەکان گشتگیر بکرێت.

زۆرجار ساڵنامەی ئایینی مێژوو و سروشت و ژیانی کۆمەڵایەتی بەیەکەوە دەبەستێتەوە. ئەو بۆنانەی کە بۆ ئەم نەریتە تۆمارکراون بریتین لە: یەکشەممە، جەژنی ئیستەر، کریسمس و پەنتەکۆست. ڕەنگە کات و شێوازی جێبەجێکردنەکە بەپێی ساڵنامەی مانگ یان خۆر، ناوچەی جوگرافی، لق و نەریتی خێزانەکە جیاواز بێت. هەندێک ڕۆژ پەیوەستن بە پەرستن یان ڕۆژووەوە، هەندێکی تر بۆنە بۆ کۆبوونەوە، یادکردنەوە، یان خزمەتکردنی کۆمەڵگا؛ مانای هەر بۆنەیەک دەبێت لە چوارچێوەی ئەو نەریت و کۆمەڵگەیەدا بخوێنرێتەوە.

هەروەها پێکهاتەی سەرکردایەتی ئایینی و بڕیاردان بەشێکە لە ناسنامەی نەریتێک. لەم حاڵەتەدا، ڕۆڵە دانپێدانراوەکان بەم شێوەیە باس دەکرێن: قەشە، قەشە، پاستور و ئەنجومەنی کڵێسا؛ تاکە سەرکردەیەک نییە. دەتوانرێت دەسەڵات بەسەر سەرکردە ناوخۆییەکان، مامۆستایان، دەستە هەڵبژێردراوەکان، خێزانە ئایینییەکان، یان دەقی دەسەڵاتداردا دابەش بکرێت. لە زۆرێک لە ئایینەکاندا یەک ڕێکخراوی ناوەندی نییە و چەندین ناوەندی دەسەڵاتدار لە یەک کاتدا کاردەکەن؛ بۆیە مەرج نییە نازناوی دەسەڵات یان دامەزراوەیەک بەو مانایە بێت کە نوێنەرایەتی هەموو شوێنکەوتووانی دەکات لە سەرانسەری جیهاندا.

پانتایی جوگرافیای ئایینێک چ لە ڕووی مێژووییەوە و هەم لە ڕووی ئەمڕۆوە جیاواز بووە. کۆمەڵگاکانی پەیوەست بە ئایینی مەسیحی لە کۆمەڵگە مەسیحییەکان لە سەرانسەری جیهاندا دەژین؛ ناوەندە سەرەکییەکان لە ئەفریقا، ئەوروپا، ئەمریکا، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیادان و زمانی عەرەبی، یۆنانی، سریانی، لاتینی، ئەرمەنی، گێز و زمانە ناوخۆییەکان لە دەق، وانەوتنەوە، یان گفتوگۆی ڕۆژانەی هەندێکیاندا ئامادەن. کۆچکردن، بازرگانی، پەروەردە، گۆڕانی سنوورە سیاسییەکان و بەرکەوتنی نێوان نەوەکان هەموویان کاریگەرییان لەسەر فۆرمەکانی ناوخۆیی پراکتیزەکردنی ئایینی هەبووە. لە ئەنجامدا ئەزموونی شوێنکەوتوویەک لە وڵاتێکدا ڕەنگە جیاوازییەکی بەرچاوی لەگەڵ شوێنکەوتوانی هەمان نەریت لە ناوچەیەکی دیکەدا هەبێت.

پۆلی ئەم نووسینە بریتییە لە "ئاین" و بۆ مەبەستی کەتەلۆگکردن بەکاردێت. ئەم ناوە حوکمدان نییە سەبارەت بە ڕەسەنایەتی، بەها، یان باڵادەستی هیچ گروپێک. سنوورەکانی نێوان ئایین، ئایین، بزووتنەوە و نەریتی کولتووری هەمیشە لە لێکۆڵینەوە و خۆناساندنی کۆمەڵگادا ڕوون نین؛ بە تایبەتی لەو نەریتانەی کە چەندین لقیان هەیە یان لەگەڵ نەریتە دراوسێکاندا تێکەڵاون. بوارەکانی ئەم لاپەڕەیە زانیاری سەرەتایی گەڕان دەدەن و مەبەست لێی جێگرتنەوەی گێڕانەوەی ناوخۆیی یان گفتوگۆکان نییە لەگەڵ شوێنکەوتووان.

مرۆڤ لە لێکۆڵینەوە لە بیروباوەڕی هەر پێکهاتەیەکدا، دەبێت جیاوازی نێوان دەقی فەرمی و پراکتیزەکردنی ڕاستەقینەی خەڵکیش لەبەرچاو بگرێت. باوەڕبوون بە خودا و عیسا مەسیح و کتێبی پیرۆز و هیوای ڕزگاربوون؛ عەقیدەی سێیەم لە زۆربەی کەنیسەکاندا ناوەندییە. ئەم قسەیە پوختەیە بۆ پێشەکی؛ ئەندامانی خێزانێک، نەوەیەک، یان کۆبوونەوەیەک لەوانەیە جیاواز بن لەسەر لێکدانەوە، پلەی پابەندبوون، یان یەکەمایەتی بەهاکان. ئەم جۆرە جیاوازیانە لە مێژووی ئایینەکاندا دیاردەیەکی ئاساییە و نابێت وەک دژایەتییەکی سادە یان نەبوونی شوناسی هاوبەش لێکبدرێتەوە. بۆ تێگەیشتنێکی وردتر، هەر ئیدیعایەک دەبێت لە بەرامبەر مێژوو و زمان و چوارچێوەی کۆمەڵایەتی ئەو کۆمەڵگەیە بپێورێت.

ئەم پێشەکییە بە ئەنقەست جیاوازی دەکات لە نێوان زانیارییە تاڕادەیەک باش بەڵگەدارەکان و بابەتگەلێک کە گێڕانەوەی جیاوازیان هەیە. بەشەکانی سەر دامەزرێنەر یان کەسایەتی ناوەندی دەڵێن: عیسای ناسری ناوەندی دامەزراندنی ئایینییە؛ کەنیسەی سەرەتایی وردە وردە پێکهات. ئەگەر نەریتەکە یەک دامەزرێنەری نەبێت، ئەمە بەو مانایە نییە کە گرنگ نییە؛ زۆرێک لە ئایینەکان لە گەشەسەندنی فرە نەوە و گواستنەوەی خێزانیی و ناوخۆییەوە سەریان هەڵداوە. هەروەها ژمارەکانی ناو خشتەی مێژوویی بۆ مەبەستی ڕێکخستنە و بانگەشەی ئەوە ناکەن کە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە بەروارێکی مشتومڕاوی دەسەلمێنن.

بۆ تەواوکردنی توێژینەوەکە، مرۆڤ دەتوانێت لە یەک کاتدا ئاماژە بە نووسینە ناو ئایینییەکان و لێکۆڵینەوە ئەکادیمییەکان و مێژووی کۆمەڵایەتی بکات و جیاوازییەکانی ئامانجی هەر سەرچاوەیەک هەڵسەنگێنێت. سەردێڕەکانی پەیوەست بە دەق و یادەوەری ئەم کۆمەڵگەیە لە تۆماری ئێستادا بریتین لە: پەیمانی نوێ و پەیمانی کۆن و نەریتەکانی کڵێسا؛ لێکدانەوە لقە. هاوکات لەگەڵ ئەمەشدا نەریتی زارەکی و بەرهەمە مێژووییەکان و دیدگای گروپە جیاوازەکانیش ببینرێت. هیچ پوختەیەکی گشتی ناتوانێت هەموو ئەزموونە تاکەکەسییەکان بگرێتەوە؛ ئەم پەیجە خاڵی دەستپێکی تێگەیشتنە نەک جێگرەوەی سەرچاوە تایبەتمەندەکان یان قسەی خودی فۆڵۆوەرەکان.