تێگەیشتن لە ئایینی پرێسبیتێری پێویستی بە لێکۆڵینەوە لە نەریتێکی ئایینی هەیە کە مێژوویەکی دیاریکراو و ئەزموونی کۆمەڵایەتی هەبێت. مێژوو و پێکهاتنی پرێسبیتێریزم پەیوەستە بەم چوارچێوەی مێژووییەوە: فۆڕمی دامەزراوەیی چاکسازی لە سەدەی ١٦ی سکۆتلەندا. جۆن نۆکس کەسایەتییەکی سەرەکی بوو لە پێکهێنانی دامەزراوەکاندا. سەرچاوەی جوگرافی و بەرواری دەستپێکردنی: فۆڕمی دامەزراوەیی چاکسازی لە سەدەی ١٦ی سکۆتلەندا. شوێن: ئەوروپا، سکۆتلەندا و ئەدینبۆرگ؛ قودس و جەلیل؛ سەرچاوەی فرەسەنتریک. جۆن نۆکس کەسایەتییەکی سەرەکی بوو لە پێکهێنانی دامەزراوەکاندا.

بیروباوەڕ و ئیلاهیات. ئیلاهیاتی چاکسازی و حوکمڕانی کڵێسا لەلایەن ئەنجومەنی هەڵبژێردراوی پیرەکانەوە سەبارەت بە خودا یان واقیعی پیرۆز، خودای سێیەم. ئەم وەسفە پێشەکییەکی گشتییە؛ قوتابخانە و کۆبوونەوەکان لەوانەیە فۆرمولاسیۆنی جیاوازیان هەبێت.

پیرۆزەکان و ڕێوڕەسمەکان. کەسایەتییە گرنگەکانی ناو گێڕانەوەکانی ئەم نەریتە بریتین لە: عیسا و چاکسازیخوازانی پرۆتستانت. پراکتیزە و ڕێوڕەسمە باوەکان: بانگەواز، مەعمودیەت، ئێوارەخوانی پەروەردگار و نوێژ. شوێنەکانی پەرستن یان کۆبوونەوە: کڵێسای ناوخۆیی.

دەق و ئەخلاق و بۆنە. سەرچاوە و یاسای گرنگ: کتێبی پیرۆز و دانپێدانانەکان؛ ئەنجومەنی ناوخۆیی و ناوچەیی؛ بۆنە و ڕۆژە ئایینییەکان: یەکشەممە و جەژنی ئیستەر و جەژنە مەسیحییەکان؛ سەرکردە ئایینییەکان یان دامەزراوەکان: پاستور و پرێسبیتێریەکان، مەجلیسەکان و ئەنجومەنی گشتی.

ڕادە و فرەچەشنی ناوخۆیی. شوێنکەوتووان و کۆمەڵگاکانی ئەم نەریتە لە کۆمەڵگا مەسیحییەکان لە سەرانسەری جیهاندا ئامادەن؛ ناوەندە سەرەکییەکان لە ئەفریقا، ئەوروپا، ئەمریکا، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیادان. زمانە لیتۆرگیک یان دەقیەکانی بریتین لە زمانە عەرەبی، یۆنانی، سریانی، لاتینی، ئەرمەنی، گێعز و زمانە ناوخۆییەکانی کۆمەڵگاکان. هەمەجۆریی مێژوویی و ناوخۆیی و ناو ئایینی نابێت لە یەک گێڕانەوەدا کورت بکرێتەوە.

ئەم نووسینە بۆ ناساندنی مێژوویی و بەراوردکارییە. سەبارەت بە لقەکان و بەروارە ناکۆکەکان و خۆناونانی پێکهاتەکان، پێویستە بۆچوونی خودی شوێنکەوتووان و سەرچاوە تایبەتمەندەکانی هەمان نەریت لەبەرچاو بگیرێت. ناونیشانی ئەم نووسینە بنووسە: ئایین / لق.

ناوی ئەم نەریتە ڕەنگە چەند فۆرمێکی هەبێت لە زمان و قۆناغی جیاوازدا. ناوی ناوخۆیی کە لەم فایلەدا تۆمار کراوە "پرێسبیتێریزم"ە و ناونیشانە فارسیەکەی "پرسبیتری"یە. بەکارهێنانی ئەم ناوانە لەناو کۆمەڵگادا هەمیشە وەک یەک نییە و هەندێکجار ناوی دەرەکی، ناوی ئەکادیمی، یان ئەو ناوەی کە شوێنکەوتووەکان بۆ خۆیان هەڵیدەبژێرن جیاوازن. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش ​​ناونیشانی ئەم پەیجە ڕێنوێنی گەڕان و ناسینەوەیە و بەتەنها سنووری ناسنامەی هەموو شوێنکەوتووانی دیاری ناکات.

بۆ تێگەیشتن لە سەردەمی سەرچاوە، پێویستە جیاوازی بکرێت لە نێوان گێڕانەوەی ئایینی و مێژووی دامەزراوەیی و مێژووی زانستی. لەم حاڵەتەدا قۆناغی مێژوویی یان ڕوونکردنەوەکە بەم شێوەیە تۆمار دەکرێت: فۆڕمی دامەزراوەیی چاکسازیکراو لە سکۆتلەندا، سەدەی ١٦. ئەو ساڵەی کە بۆ هێڵی کاتیی دراوە تەنها ئاماژەیەکی نزیکە بۆ ڕێکخستن و ئەگەر سەرچاوەکان جیاواز بن، دەقی وەسفکەر پێش ژمارەکە دێت. پێکهاتنی زۆرێک لە نەریتەکان وردە وردە بوو؛ بۆیە هیچ ڕۆژ و شار و تاکێک هەمیشە ناتوانرێت بە سەرەتای یەکلاکەرەوەی هەموویان هەژمار بکرێت.

گواستنەوەی زانستی ئایینی لەم نەریتەدا لە ڕێگەی دەق، فێرکردن، یادەوەری زارەکی، یان تێکەڵەیەک لەمانە. ئەو سەرچاوە و ڕێسایانەی کە لە زانیارییەکانی ئەم نووسینەدا ئاماژەیان پێکراوە بریتین لە: کتێبی پیرۆز و دانپێدانانەکان؛ ئەنجومەنی ناوخۆیی و ناوچەیی. زمانەکانی پەیوەست بە خوێندن و لیتۆرگیا بریتین لە زمانی عەرەبی، یۆنانی، سریانی، لاتینی، ئەرمەنی، گێعز و زمانە ناوخۆییەکانی کۆمەڵگاکان. ڕەنگە وەشان و وەرگێڕان و شرۆڤەی دەقەکان لە سەردەم و کۆمەڵگە جیاوازەکاندا جیاواز بن؛ لە ئەنجامدا، ناوی کتێبێک یان زمانێک بە تەنیا ئاماژە بەوە ناکات کە هەموو لایەنگران هەمان تێگەیشتن یان شێوازی خوێندنیان هەیە.

لە ژیانی ڕۆژانەدا فێرکارییەکان دەتوانن لە نوێژ، خێزان، پەروەردە، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و بڕیاری ئەخلاقیدا ڕەنگ بدەنەوە. فۆرمەکانی ناسراوی پراکتیزەکردنی ئایینی لەم حاڵەتەدا بریتین لە: بانگەواز، مەعمودیەت، ئێوارەخوانی پەروەردگار و نوێژ. هەندێک لەو کارانە گشتین، لە کاتێکدا هەندێکی تر تەنها لە هەندێک بارودۆخ، کات، یان کۆبوونەوەدا ئەنجام دەدرێن. هەروەها ئاستی بەشداریکردنی شوێنکەوتووانیش جیاوازە: ڕەنگە کەسێک بە بەردەوامی ڕێوڕەسمەکان ئەنجام بدات، لە کاتێکدا کەسێکی دیکە زیاتر لەگەڵ میراتی کولتووری یان کۆبوونەوەی هەمان نەریتدا بناسرێتەوە.

شوێنەکانی پەرستن و کۆمەڵگا نوێنەرایەتی یادەوەری مێژوویی و پەیوەندی ناوخۆیی هەر کۆمەڵگەیەک دەکەن. لەم نەریتەدا شوێنە ناسراوەکان یان فەزای ڕێوڕەسمی کڵێسای ناوخۆیی دەگرێتەوە. مەرج نییە هەموو ئەم فەزایانە بینای فەرمی پەرستگا یان کڵێسا بن؛ هەروەها ماڵەکان، شوێنە کراوەکان، مەزارگە ناوخۆییەکان و شوێنە سروشتییەکان دەتوانن ڕۆڵی گرنگ بگێڕن. گرنگی و دەستڕاگەیشتن بە هەر شوێنێک پەیوەستە بە گێڕانەوەی ناوخۆیی و نۆرمەکانی ئەو کۆمەڵگەیە و نابێت نموونەیەک بۆ هەموو بوارەکان گشتگیر بکرێت.

زۆرجار ساڵنامەی ئایینی مێژوو و سروشت و ژیانی کۆمەڵایەتی بەیەکەوە دەبەستێتەوە. ئەو بۆنانەی بۆ ئەم نەریتە تۆمارکراون بریتین لە جەژنی یەکشەممە و جەژنی ئیستەر و جەژنی مەسیحی. ڕەنگە کات و شێوازی جێبەجێکردنەکە بەپێی ساڵنامەی مانگ یان خۆر، ناوچەی جوگرافی، لق و نەریتی خێزانەکە جیاواز بێت. هەندێک ڕۆژ پەیوەستن بە پەرستن یان ڕۆژووەوە، هەندێکی تر بۆنە بۆ کۆبوونەوە، یادکردنەوە، یان خزمەتکردنی کۆمەڵگا؛ مانای هەر بۆنەیەک دەبێت لە چوارچێوەی ئەو نەریت و کۆمەڵگەیەدا بخوێنرێتەوە.

هەروەها پێکهاتەی سەرکردایەتی ئایینی و بڕیاردان بەشێکە لە ناسنامەی نەریتێک. لەم حاڵەتەدا ڕۆڵە دانپێدانراوەکان بەم شێوەیە باس دەکرێن: پاستور و ئەنجومەنی پیرەکان، مەجلیس و ئەنجومەنی گشتی. دەتوانرێت دەسەڵات بەسەر سەرکردە ناوخۆییەکان، مامۆستایان، دەستە هەڵبژێردراوەکان، خێزانە ئایینییەکان، یان دەقی دەسەڵاتداردا دابەش بکرێت. لە زۆرێک لە ئایینەکاندا یەک ڕێکخراوی ناوەندی نییە و چەندین ناوەندی دەسەڵاتدار لە یەک کاتدا کاردەکەن؛ بۆیە مەرج نییە نازناوی دەسەڵات یان دامەزراوەیەک بەو مانایە بێت کە نوێنەرایەتی هەموو شوێنکەوتووانی دەکات لە سەرانسەری جیهاندا.

پانتایی جوگرافیای ئایینێک چ لە ڕووی مێژووییەوە و هەم لە ڕووی ئەمڕۆوە جیاواز بووە. کۆمەڵگاکانی سەر بە پرێسبیتێریان لە کۆمەڵگە مەسیحییەکان لە سەرانسەری جیهاندا دەژین؛ ناوەندە سەرەکییەکان لە ئەفریقا، ئەوروپا، ئەمریکا، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیادان و زمانی عەرەبی، یۆنانی، سریانی، لاتینی، ئەرمەنی، گێز و زمانە ناوخۆییەکان لە دەق، وانەوتنەوە، یان گفتوگۆی ڕۆژانەی هەندێکیاندا ئامادەن. کۆچکردن، بازرگانی، پەروەردە، گۆڕانی سنوورە سیاسییەکان و بەرکەوتنی نێوان نەوەکان هەموویان کاریگەرییان لەسەر فۆرمەکانی ناوخۆیی پراکتیزەکردنی ئایینی هەبووە. لە ئەنجامدا ئەزموونی شوێنکەوتوویەک لە وڵاتێکدا ڕەنگە جیاوازییەکی بەرچاوی لەگەڵ شوێنکەوتوانی هەمان نەریت لە ناوچەیەکی دیکەدا هەبێت.

پۆلێنکردنی ئەم نووسینە بریتییە لە "ئاین / لق" و بۆ مەبەستی کەتەلۆگکردن بەکاردێت. ئەم ناوە حوکمدان نییە سەبارەت بە ڕەسەنایەتی، بەها، یان باڵادەستی هیچ گروپێک. سنوورەکانی نێوان ئایین، ئایین، بزووتنەوە و نەریتی کولتووری هەمیشە لە لێکۆڵینەوە و خۆناساندنی کۆمەڵگادا ڕوون نین؛ بە تایبەتی لەو نەریتانەی کە چەندین لقیان هەیە یان تێکەڵ بە نەریتە دراوسێکانن. بوارەکانی ئەم لاپەڕەیە زانیاری سەرەتایی گەڕان دەدەن و مەبەست لێی جێگرتنەوەی گێڕانەوەی ناوخۆیی یان گفتوگۆکان نییە لەگەڵ شوێنکەوتووان.

مرۆڤ لە لێکۆڵینەوە لە بیروباوەڕی هەر پێکهاتەیەکدا، دەبێت جیاوازی نێوان دەقی فەرمی و پراکتیزەکردنی ڕاستەقینەی خەڵکیش لەبەرچاو بگرێت. ئیلاهیاتی چاکسازی و حوکمڕانی کڵێسا لەلایەن ئەنجومەنی هەڵبژێردراوی پیرەکانەوە ئەم لێدوانە پێشەکییەکی کورتە؛ ئەندامانی خێزانێک، نەوەیەک، یان کۆبوونەوەیەک لەوانەیە جیاواز بن لەسەر لێکدانەوە، پلەی پابەندبوون، یان یەکەمایەتی بەهاکان. ئەم جۆرە جیاوازیانە لە مێژووی ئایینەکاندا دیاردەیەکی ئاساییە و نابێت وەک دژایەتییەکی سادە یان نەبوونی شوناسی هاوبەش لێکبدرێتەوە. بۆ تێگەیشتنێکی وردتر، هەر ئیدیعایەک دەبێت لە بەرامبەر مێژوو و زمان و چوارچێوەی کۆمەڵایەتی ئەو کۆمەڵگەیە بپێورێت.

ئەم پێشەکییە بە ئەنقەست جیاوازی دەکات لە نێوان زانیاری تاڕادەیەک باش بەڵگەدار و بابەتگەلێک کە گێڕانەوەی جیاوازیان هەیە. بەشەکانی سەر دامەزرێنەر یان کەسایەتی ناوەندی دەڵێن: جۆن نۆکس کەسایەتییەکی سەرەکی بووە لە پێکهێنانی دامەزراوەکەدا. ئەگەر نەریتێک یەک دامەزرێنەری نەبێت، ئەمە بەو مانایە نییە کە نەریتێک گرنگ نییە؛ زۆرێک لە ئایینەکان لە پەرەسەندنی فرە نەوەیی و گواستنەوەی خێزانیی و ناوخۆییەوە سەریان هەڵداوە. هەروەها ژمارەکانی ناو خشتەی مێژوویی بۆ مەبەستی ڕێکخستنە و بانگەشەی ئەوە ناکەن کە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە بەروارێکی مشتومڕاوی دەسەلمێنن.

بۆ تەواوکردنی توێژینەوەکە، مرۆڤ دەتوانێت لە یەک کاتدا ئاماژە بە نووسینە ناو ئایینییەکان و لێکۆڵینەوە ئەکادیمییەکان و مێژووی کۆمەڵایەتی بکات و جیاوازییەکانی ئامانجی هەر سەرچاوەیەک هەڵسەنگێنێت. ئەو ناونیشانانەی کە پەیوەندییان بە دەق و یادەوەری ئەم کۆمەڵگەیەوە هەیە لە تۆماری ئێستادا بریتین لە: کتێبی پیرۆز و دانپێدانانەکان؛ ئەنجومەنی ناوخۆیی و ناوچەیی. هاوکات لەگەڵ ئەمەشدا مرۆڤ دەبێ گێڕانەوەی زارەکی و بەرهەمە مێژووییەکان و دیدگای گروپە جیاوازەکانیش ببینێت. هیچ پوختەیەکی گشتی ناتوانێت هەموو ئەزموونە تاکەکەسییەکان بگرێتەوە؛ ئەم پەیجە خاڵی دەستپێکی تێگەیشتنە نەک جێگرەوەی سەرچاوە تایبەتمەندەکان یان قسەی خودی فۆڵۆوەرەکان.