تێگەیشتن لە پەنتەکۆستاڵیزم پێویستی بە پشکنینی نەریتێکی ئایینی هەیە کە مێژوویەکی دیاریکراو و ئەزموونی کۆمەڵایەتی هەبێت. مێژوو و پێکهاتنی پەنتەکۆستالیزم بەستراوەتەوە بەم چوارچێوەی مێژووییەوە: بزووتنەوەی جیهانی سەدەی بیستەم؛ شەقامی ئازوسا ۱۹۰۶ خاڵی سەرەکی مێژوویی. ژمارەیەکی زۆر لە پێشەنگەکان؛ چارڵز پارهام و ویلیام سیمۆر لە کەسایەتییە سەرەتاییەکان. سەرچاوەی جوگرافی و بەرواری دەستپێکردنی: بزووتنەوەی جیهانی سەدەی بیستەم؛ شەقامی ئازوسا ۱۹۰۶ خاڵی سەرەکی مێژوویی. شوێن: ئەمریکای باکوور، تۆپیکا و لۆس ئەنجلۆس؛ قودس و جەلیل؛ سەرچاوەی فرەسەنتریک. ژمارەیەکی زۆر لە پێشەنگەکان؛ چارڵز پارهام و ویلیام سیمۆر لە کەسایەتییە سەرەتاییەکان.

بیروباوەڕ و ئیلاهیات. جەختکردنەوە لەسەر ئەزموونی ڕۆحی پیرۆز و بەخششەکانی ڕۆحی؛ کڵێساکان هەمان لاهووتیان نییە سەبارەت بە خودا یان واقیعی پیرۆز، خودای سێ یەک. ئەم وەسفە پێشەکییەکی گشتییە؛ قوتابخانە و کۆبوونەوەکان لەوانەیە فۆرمولاسیۆنی جیاوازیان هەبێت.

فیگەر و ڕێوڕەسمی پیرۆز. کەسایەتییە گرنگەکانی گێڕانەوەی ئەم نەریتە بریتین لە: عیسا و کارەکتەرە ئینجیلیەکان. پراکتیزە و ڕێوڕەسمە باوەکان: نوێژی سۆزداری، سروود، وتاری و دوعاکردن بۆ نەخۆشەکان لە هەندێک جەماعەتدا. شوێنەکانی پەرستن یان کۆبوونەوە: کڵێسا و هۆڵی کۆمەڵگا.

دەق و ئەخلاق و بۆنە. سەرچاوە و یاسای گرنگ: کتێبی پیرۆز و بیروباوەڕی هەر ئایینێک؛ پێکهاتەیەکی زۆر جۆراوجۆر؛ بۆنە و ڕۆژە ئایینییەکان: یەکشەممە و جەژنە مەسیحییەکان؛ سەرکردە ئایینییەکان یان دامەزراوەکان: پاستور و سەرکردەکانی جەماعەت؛ تۆڕە سەربەخۆ و ئایینییەکان.

ڕادە و فرەچەشنی ناوخۆیی. شوێنکەوتووان و کۆمەڵگاکانی ئەم نەریتە لە کۆمەڵگا مەسیحییەکان لە سەرانسەری جیهاندا ئامادەن؛ ناوەندە سەرەکییەکان لە ئەفریقا، ئەوروپا، ئەمریکا، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیادان. زمانە لیتۆرگیک یان دەقیەکانی بریتین لە زمانە عەرەبی، یۆنانی، سریانی، لاتینی، ئەرمەنی، گێعز و زمانە ناوخۆییەکانی کۆمەڵگاکان. هەمەجۆریی مێژوویی و ناوخۆیی و ناو ئایینی نابێت لە یەک گێڕانەوەدا کورت بکرێتەوە.

ئەم نووسینە بۆ مەبەستی مێژوویی و بەراوردکارییە. سەبارەت بە لقەکان و بەروارە ناکۆکەکان و خۆناونانی کۆمەڵگاکان، پێویستە بۆچوونی خودی شوێنکەوتووان و سەرچاوە تایبەتمەندەکانی هەمان نەریت لەبەرچاو بگیرێت. ناونیشانی ئەم نووسینە بنووسە: Movement.

ناوی ئەم نەریتە ڕەنگە چەند فۆرمێکی هەبێت لە زمان و قۆناغی جیاوازدا. ناوی ناوخۆیی کە لەم فایلەدا تۆمار کراوە "پەنتەکۆستالیزم"ە و نازناوی فارسییەکەی "پنتیکاستی"یە. بەکارهێنانی ئەم ناوانە لەناو کۆمەڵگادا هەمیشە وەک یەک نییە و هەندێکجار ناوی دەرەکی، ناوی ئەکادیمی، یان ئەو ناوەی کە شوێنکەوتووەکان بۆ خۆیان هەڵیدەبژێرن جیاوازن. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش ​​ناونیشانی ئەم پەیجە ڕێنوێنی گەڕان و ناسینەوەیە و بەتەنها سنووری ناسنامەی هەموو شوێنکەوتووانی دیاری ناکات.

مرۆڤ بۆ تێگەیشتن لە سەردەمی سەرچاوە، دەبێت جیاوازی بکات لە نێوان گێڕانەوەی ئایینی و مێژووی دامەزراوەیی و کرۆنۆلۆژیای زانستی. لەم فایلەدا مەودای مێژوویی یان ڕوونکردنەوەکە بەم شێوەیە تۆمار کراوە: بزووتنەوەی جیهانی سەدەی بیستەم؛ شەقامی ئازوسا ۱۹۰۶ خاڵی سەرەکی مێژووە. ئەو ساڵەی کە بۆ هێڵی کاتیی دراوە تەنها ئاماژەیەکی نزیکە بۆ ڕێکخستن و ئەگەر سەرچاوەکان جیاواز بن، دەقی وەسفکەر پێش ژمارەکە دێت. پێکهاتنی زۆرێک لە نەریتەکان وردە وردە بوو؛ بۆیە ناتوانرێت هەمیشە ڕۆژێک، شارێک، یان تاکێک بە سەرەتای یەکلاکەرەوەی هەموویان هەژمار بکرێت.

گواستنەوەی زانستی ئایینی لەم نەریتەدا لە ڕێگەی دەق، فێرکردن، یادەوەری زارەکی، یان تێکەڵەیەک لەمانە. ئەو سەرچاوە و ڕێسایانەی لە زانیارییەکانی ئەم نووسینەدا هاتووە بریتین لە: کتێبی پیرۆز و بیروباوەڕی هەر مەزهەبێک؛ پێکهاتەکەی زۆر هەمەچەشنە. هەروەها زمانەکانی پەیوەست بە خوێندن و ڕێوڕەسمەکان بریتین لە عەرەبی، یۆنانی، سریانی، لاتینی، ئەرمەنی، گێعز و زمانە ناوخۆییەکانی کۆمەڵگاکان. ڕەنگە وەشان و وەرگێڕان و شرۆڤەی دەقەکان لە سەردەم و کۆمەڵگە جیاوازەکاندا جیاواز بن؛ لە ئەنجامدا ناوی کتێبێک یان زمانێک بە تەنیا ئاماژە بەوە ناکات کە هەموو شوێنکەوتووانی هەمان تێگەیشتن یان شێوازی خوێندنیان هەیە.

لە ژیانی ڕۆژانەدا فێرکارییەکان دەتوانن لە نوێژ، خێزان، پەروەردە، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و بڕیاری ئەخلاقیدا ڕەنگ بدەنەوە. فۆرمەکانی ناسراوی پراکتیزەکردنی ئایینی لەم حاڵەتەدا بریتین لە: نوێژی گەرم، سروود، وتاری و دوعاکردن بۆ نەخۆشەکان لە هەندێک جەماعەتدا. هەندێک لەو کارانە گشتین، هەندێکی تر تەنها لە هەندێک بارودۆخ، کات، یان کۆبوونەوەدا ئەنجام دەدرێن. هەروەها ئاستی بەشداریکردنی شوێنکەوتووانیش جیاوازە: ڕەنگە کەسێک بە شێوەیەکی ڕێکوپێک ڕێوڕەسمەکان ئەنجام بدات، لە کاتێکدا کەسێکی دیکە زیاتر لەگەڵ میراتی کولتووری یان جەماعەتی هەمان نەریتدا بناسرێتەوە.

شوێنەکانی پەرستن و کۆمەڵگا نوێنەرایەتی یادەوەری مێژوویی و پەیوەندی ناوخۆیی هەر کۆمەڵگەیەک دەکەن. لەم نەریتەدا شوێنە ناسراوەکان یان فەزای ڕێوڕەسمەکان بریتین لە کڵێسا و هۆڵی کۆمەڵایەتی. مەرج نییە هەموو ئەم فەزایانە بینای فەرمی پەرستگا یان کڵێسا بن؛ هەروەها ماڵەکان، شوێنە کراوەکان، مەزارگە ناوخۆییەکان و شوێنە سروشتییەکان دەتوانن ڕۆڵی گرنگ بگێڕن. گرنگی و دەستڕاگەیشتن بە هەر شوێنێک پەیوەستە بە گێڕانەوەی ناوخۆیی و نۆرمەکانی ئەو کۆمەڵگەیە و نابێت نموونەیەک بۆ هەموو بوارەکان گشتگیر بکرێت.

زۆرجار ساڵنامەی ئایینی مێژوو و سروشت و ژیانی کۆمەڵایەتی بەیەکەوە دەبەستێتەوە. ئەو بۆنانەی بۆ ئەم نەریتە تۆمارکراون بریتین لە ڕۆژانی یەکشەممە و جەژنە مەسیحییەکان. ڕەنگە کات و شێوازی جێبەجێکردنەکە بەپێی ساڵنامەی مانگ یان خۆر، ناوچەی جوگرافی، لق و نەریتی خێزانەکە جیاواز بێت. هەندێک ڕۆژ پەیوەستن بە پەرستن یان ڕۆژووەوە، هەندێکی تر بۆنە بۆ کۆبوونەوە، یادکردنەوە، یان خزمەتکردنی کۆمەڵگا؛ مانای هەر بۆنەیەک دەبێت لە چوارچێوەی ئەو نەریت و کۆمەڵگەیەدا بخوێنرێتەوە.

هەروەها پێکهاتەی سەرکردایەتی ئایینی و بڕیاردان بەشێکە لە ناسنامەی نەریتێک. لەم حاڵەتەدا، ڕۆڵە دانپێدانراوەکان بەم شێوەیە باس دەکرێن: پاستور و سەرکردەکانی جەماعەت؛ تۆڕە سەربەخۆ و تائیفیەکان. دەتوانرێت دەسەڵات بەسەر سەرکردە ناوخۆییەکان، مامۆستایان، دەستە هەڵبژێردراوەکان، خێزانە ئایینییەکان، یان دەقی دەسەڵاتداردا دابەش بکرێت. لە زۆرێک لە ئایینەکاندا یەک ڕێکخراوی ناوەندی نییە و چەندین ناوەندی دەسەڵاتدار لە یەک کاتدا کاردەکەن؛ بۆیە مەرج نییە نازناوی دەسەڵات یان دامەزراوەیەک بەو مانایە بێت کە نوێنەرایەتی هەموو شوێنکەوتووانی دەکات لە سەرانسەری جیهاندا.

پانتایی جوگرافیای ئایینێک چ لە ڕووی مێژووییەوە و هەم لە ڕووی ئەمڕۆوە جیاواز بووە. کۆمەڵگاکانی پەنتەکۆستاڵ لە کۆمەڵگە مەسیحییەکان لە سەرانسەری جیهاندا دەژین؛ ناوەندە سەرەکییەکان لە ئەفریقا، ئەوروپا، ئەمریکا، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیادان و زمانی عەرەبی، یۆنانی، سریانی، لاتینی، ئەرمەنی، گێز و زمانە ناوخۆییەکان لە دەق، وانەوتنەوە، یان گفتوگۆی ڕۆژانەی هەندێکیاندا ئامادەن. کۆچکردن، بازرگانی، پەروەردە، گۆڕانی سنوورە سیاسییەکان و بەرکەوتنی نێوان نەوەکان هەموویان کاریگەرییان لەسەر فۆرمەکانی ناوخۆیی پراکتیزەکردنی ئایینی هەبووە. لە ئەنجامدا ئەزموونی شوێنکەوتوویەک لە وڵاتێکدا ڕەنگە جیاوازییەکی بەرچاوی لەگەڵ شوێنکەوتوانی هەمان نەریت لە ناوچەیەکی دیکەدا هەبێت.

پۆلێنکردنی ئەم نووسینە بریتییە لە "جووڵە" و بۆ مەبەستی کەتەلۆگکردن بەکاردێت. ئەم ناوە حوکمدان نییە سەبارەت بە ڕەسەنایەتی، بەها، یان باڵادەستی هیچ گروپێک. سنوورەکانی نێوان ئایین، ئایین، بزووتنەوە و نەریتی کولتووری هەمیشە لە لێکۆڵینەوە و خۆناساندنی کۆمەڵگادا ڕوون نین؛ بە تایبەتی لەو نەریتانەی کە چەندین لقیان هەیە یان لەگەڵ نەریتە دراوسێکاندا تێکەڵاون. بوارەکانی ئەم لاپەڕەیە زانیاری سەرەتایی گەڕان دەدەن و مەبەست لێی جێگرتنەوەی گێڕانەوەی ناوخۆیی یان گفتوگۆکان نییە لەگەڵ شوێنکەوتووان.

مرۆڤ لە لێکۆڵینەوە لە بیروباوەڕی هەر پێکهاتەیەکدا، دەبێت جیاوازی نێوان دەقی فەرمی و پراکتیزەکردنی ڕاستەقینەی خەڵکیش لەبەرچاو بگرێت. جەختکردنەوە لەسەر ئەزموونی ڕۆحی پیرۆز و بەخششەکانی ڕۆحی؛ ئیلاهیاتی کڵێساکان وەک یەک نییە. ئەم قسەیە پوختەیە بۆ پێشەکی؛ ئەندامانی خێزانێک، نەوەیەک، یان کۆبوونەوەیەک دەتوانن جیاواز بن لە لێکدانەوە، پلەی پابەندبوون، یان یەکەمایەتی بەهاکان. ئەم جۆرە جیاوازیانە لە مێژووی ئایینەکاندا دیاردەیەکی ئاساییە و نابێت وەک دژایەتییەکی سادە یان نەبوونی شوناسی هاوبەش لێکبدرێتەوە. بۆ تێگەیشتنێکی وردتر، هەر ئیدیعایەک دەبێت لە بەرامبەر مێژوو و زمان و چوارچێوەی کۆمەڵایەتی ئەو کۆمەڵگەیە بپێورێت.

ئەم پێشەکییە بە ئەنقەست جیاوازی دەکات لە نێوان زانیاری تاڕادەیەک باش بەڵگەدار و بابەتگەلێک کە گێڕانەوەی جیاوازیان هەیە. بەشەکانی سەر دامەزرێنەر یان کەسایەتی ناوەندی دەڵێن: ژمارەیەکی زۆر لە پێشەنگەکان؛ چارڵز پارهام و ویلیام سیمۆر لە کەسایەتییە سەرەتاییەکان. ئەگەر نەریتێک یەک دامەزرێنەری نەبێت، ئەمە بەو مانایە نییە کە نەریتێک گرنگ نییە؛ زۆرێک لە ئایینەکان لە پەرەسەندنی فرە نەوەیی و گواستنەوەی خێزانیی و ناوخۆییەوە سەریان هەڵداوە. هەروەها ژمارەکانی ناو خشتەی مێژوویی بۆ مەبەستی ڕێکخستنە و بانگەشەی ئەوە ناکەن کە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە بەروارێکی ناکۆکی لەسەر دابنێن.

بۆ تەواوکردنی توێژینەوەکە، مرۆڤ دەتوانێت لە یەک کاتدا ئاماژە بە نووسینە ناو ئایینییەکان و لێکۆڵینەوە ئەکادیمییەکان و مێژووی کۆمەڵایەتی بکات و جیاوازییەکانی ئامانجی هەر سەرچاوەیەک هەڵسەنگێنێت. ئەو ناونیشانانەی پەیوەستن بە دەق و یادەوەری ئەم کۆمەڵگەیە لە تۆماری ئێستادا بریتین لە: کتێبی پیرۆز و بیروباوەڕی هەر مەزهەبێک؛ پێکهاتەیەکی زۆر هەمەچەشن. شانبەشانی ئەمەش مرۆڤ دەبێت گێڕانەوەی زارەکی و بەرهەمە مێژووییەکان و دیدگای گروپە جیاوازەکانیش ببینێت. هیچ پوختەیەکی گشتی ناتوانێت هەموو ئەزموونە تاکەکەسییەکان بگرێتەوە؛ ئەم پەیجە خاڵی دەستپێکی تێگەیشتنە نەک جێگرەوەی سەرچاوە تایبەتمەندەکان یان قسەی خودی فۆڵۆوەرەکان.