تێگەیشتن لە ئیسلامی ئیسماعیلی (ئیسماعیلییە) پێویستی بە پشکنینی نەریتێکی ئایینی هەیە کە مێژوو و ئەزموونێکی کۆمەڵایەتی دیاریکراوی هەبێت. لقێکی شیعەگەرایی کە لە مەسەلەی جێنشینی ئیمام لە دوای جەعفەر السدیق ڕێگایەکی دیاریکراوی گرتەبەر؛ نزاری و تەیبی لە لقە مێژووییەکانین. سەرچاوەی جوگرافی و بەرواری دەستپێکردنی: جیاکاری مێژوویی دوای کۆچی دوایی ئیمام جەعفەر السدیق لە سەدەی هەشتەمی زایینی. شوێن: ئاسیا و نیمچە دورگەی عەرەبی و زەویەکانی دەوروبەری؛ مەککە و مەدینە؛ سەرچاوە سەرەتاییەکان. هیچ تاکە دامەزرێنەرێک؛ تۆڕەکانی بانگهێشتکردن و پێکهاتەکانی ئیسماعیلی بە درێژایی مێژوو دروست بوون.

بیروباوەڕ و ئیلاهیات. لێکدانەوەی ئیمامی زیندوو و ڕازیی لە کۆمەڵێک نەریتی ئیسماعیلیدا گرنگە؛ پێکهاتە و عەقیدەی پەیوەستە بە لقەکەوە. سەبارەت بە خودا یان واقیعی پیرۆز، خوای یەکگرتوو؛ عەقیدەی یەکتاپەرستی بنەڕەتییە. ئەم وەسفە پێشەکییەکی گشتییە؛ قوتابخانە و کۆمەڵگاکان لەوانەیە فۆرمولاسیۆنی جیاوازیان هەبێت.

فیگەر و ڕێوڕەسمی پیرۆز. کەسایەتییە گرنگەکانی ناو گێڕانەوەکانی ئەم نەریتە بریتین لە: ئیمامە ئیسماعیلییەکان، محەمەدی کوڕی ئیسماعیل لە هەندێک گێڕانەوەدا، بانگخوازان و مامۆستایانی مێژوویی. پراکتیزە و ڕێوڕەسمە باوەکان: پەرستنی جەماعەت و ڕێوڕەسمەکان بەپێی لقەکە؛ هەندێک لە ڕێوڕەسم و ناوەندەکان بەستراوەتەوە بە پێکهاتەی هەمان کۆبوونەوە. شوێنەکانی پەرستن یان کۆبوونەوە: ماڵی جەماعەت و ناوەندەکانی نوێژکردن؛ شوێن و شێوەی پەرستنەکە بەندە بە لقەکەوە.

دەق و ئەخلاق و بۆنە. سەرچاوە و یاسای گرنگ: قورئان و سوننەت و فیقه؛ شێوازی دەرئەنجام و بڕیارەکان لە سەرانسەری قوتابخانەکاندا جیاوازە. بۆنە و ڕۆژانی ئایینی: هەینی، ڕەمەزان، جەژنی ڕەمەزان، و جەژنی قوربان؛ بۆنەکانی تر لە نێوان مەزهەبەکاندا جیاوازن. پێشەوا ئاینیەکان یان دامەزراوەکان: ئیمام و دەزگای جەماعەت بە پێکهاتەی جیاواز لە لقی نزاری و تەیبی.

ڕادە و فرەچەشنی ناوخۆیی. ئەم نەریتە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەفریقا و ئاسیای ناوەڕاست و باشوور و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و کۆمەڵگە جیهانییەکان شوێنکەوتوو و کۆمەڵگەی هەیە. زمانە ئایینی یان دەقیەکانی زمانی عەرەبی لە قورئان و لیتۆرگییەکاندا دەگرێتەوە؛ زمانی فارسی، ئوردو، تورکی، مالای، و زمانە ناوخۆییەکان. هەمەجۆریی مێژوویی و ناوخۆیی و ناو ئایینی نابێت لە یەک گێڕانەوەدا کورت بکرێتەوە.

ئەم نووسینە بۆ ناساندنی مێژوویی و بەراوردکارییە. سەبارەت بە لقەکان و بەروارە ناکۆکەکان و خۆناونانی پێکهاتەکان، پێویستە بۆچوونی خودی شوێنکەوتووان و سەرچاوە تایبەتمەندەکانی هەمان نەریت لەبەرچاو بگیرێت. ناونیشانی ئەم نووسینە بنووسە: ئایین / لق.

ناوی ئەم نەریتە ڕەنگە چەند فۆرمێکی هەبێت لە زمان و قۆناغی جیاوازدا. ناوی ناوخۆیی کە لەم فایلەدا تۆمارکراوە بریتییە لە "الإسماعيلية" و نازناوی فارسییەکەی "ئیسلامی ئیسماعیلی"یە. بەکارهێنانی ئەم ناوانە لەناو کۆمەڵگادا هەمیشە وەک یەک نییە و هەندێکجار ناوی دەرەکی، ناوی ئەکادیمی، یان ئەو ناوەی کە شوێنکەوتووەکانیان هەڵیبژاردووە جیاوازن. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش ​​ناونیشانی ئەم پەیجە ڕێنوێنی گەڕان و ناسینەوەیە و بەتەنها سنووری ناسنامەی هەموو شوێنکەوتووانی دیاری ناکات.

بۆ تێگەیشتن لە سەردەمی سەرچاوە، دەبێت جیاوازی بکات لە نێوان گێڕانەوەی ئایینی و مێژووی دامەزراوەیی و مێژووی توێژینەوە. لەم فایلەدا مەودای مێژوویی یان ڕوونکردنەوەکە بەم شێوەیە تۆمار کراوە: جیاکاری مێژوویی دوای کۆچی دوایی ئیمام جەعفەر السدیق لە سەدەی هەشتەمی زایینیدا. ئەو ساڵەی کە بۆ هێڵی کاتی ڕیزکراوە تەنها ئاماژەیەکی نزیکە بۆ ڕێکخستن و ئەگەر سەرچاوەکان جیاواز بن، دەقی وەسفکەر پێش ژمارەکە دێت. پێکهاتنی زۆرێک لە نەریتەکان وردە وردە بوو؛ بۆیە ناتوانرێت هەمیشە ڕۆژێک، شارێک، یان تاکێک بە سەرەتای یەکلاکەرەوەی هەموویان هەژمار بکرێت.

گواستنەوەی زانستی ئایینی لەم نەریتەدا لە ڕێگەی دەق، فێرکردن، یادەوەری زارەکی، یان تێکەڵەیەک لەمانە. ئەو سەرچاوە و ڕێسایانەی لەم زانیارییەدا ئاماژەیان پێکراوە بریتین لە: قورئان و سوننەت و فیقه؛ شێوازی دەرئەنجام و بڕیارەکان لە نێوان قوتابخانەکاندا جیاوازە. زمانەکانی پەیوەست بە خوێندن و ڕێوڕەسمیش لە قورئان و لە نوێژەکاندا عەرەبین؛ زمانی فارسی، ئوردو، تورکی، مالای، و زمانە ناوخۆییەکان. ڕەنگە وەشان و وەرگێڕان و شرۆڤەی دەقەکان لە سەردەم و کۆمەڵگە جیاوازەکاندا جیاواز بن؛ لە ئەنجامدا ناوی کتێبێک یان زمانێک بە تەنیا ئاماژە بەوە ناکات کە هەموو شوێنکەوتووانی هەمان تێگەیشتن یان شێوازی خوێندنیان هەیە.

لە ژیانی ڕۆژانەدا فێرکارییەکان دەتوانن لە نوێژ، خێزان، پەروەردە، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و بڕیاری ئەخلاقیدا ڕەنگ بدەنەوە. فۆرمەکانی دانپێدانراوی پراکتیزەکردنی ئایینی لەم حاڵەتەدا بریتین لە: پەرستنی جەماعەت و ڕێوڕەسمەکان بەپێی لقەکە؛ هەندێک لە ڕێوڕەسم و ناوەندەکان بەستراوەتەوە بە پێکهاتەی هەمان کۆبوونەوە. هەندێک لەو کارانە گشتین و هەندێکیشیان تەنها لە هەندێک بارودۆخ و کات و کۆبوونەوەدا ئەنجام دەدرێن. هەروەها ئاستی بەشداریکردنی شوێنکەوتووانیش جیاوازە: ڕەنگە کەسێک بە شێوەیەکی ڕێکوپێک ڕێوڕەسمەکان ئەنجام بدات، لە کاتێکدا کەسێکی دیکە زیاتر لەگەڵ میراتی کولتووری یان کۆبوونەوەی هەمان نەریتدا بناسرێتەوە.

شوێنەکانی پەرستن و کۆمەڵگا نوێنەرایەتی یادەوەری مێژوویی و پەیوەندی ناوخۆیی هەر کۆمەڵگەیەک دەکەن. لەم نەریتەدا، شوێنە ناسراوەکان یان فەزای ڕێوڕەسمەکان بریتین لە خانووی جەماعەت و ناوەندی نوێژکردن؛ شوێن و شێوازی پەرستنەکە بەندە بە لقەکەوە. مەرج نییە هەموو ئەم فەزایانە بینای فەرمی پەرستگا یان کڵێسا بن؛ هەروەها ماڵەکان، شوێنە کراوەکان، مەزارگە ناوخۆییەکان و شوێنە سروشتییەکان دەتوانن ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕن. گرنگی و دەستڕاگەیشتن بە هەر شوێنێک پەیوەستە بە گێڕانەوەی ناوخۆیی و ڕێساکانی ئەو پێکهاتە و نابێت نموونەیەک بۆ هەموو ناوچەکان گشتگیر بکرێت.

زۆرجار ساڵنامەی ئایینی مێژوو و سروشت و ژیانی کۆمەڵایەتی بەیەکەوە دەبەستێتەوە. ئەو بۆنانەی بۆ ئەم نەریتە تۆمارکراون بریتین لە هەینی، ڕەمەزان، جەژنی ڕەمەزان و جەژنی قوربان؛ بۆنەکانی تر بەپێی ئایین جیاوازن. ڕەنگە کات و شێوازی ڕێزگرتنەکە بەپێی ساڵنامەی مانگ یان خۆر، ناوچەی جوگرافی، لق و نەریتی خێزانەکە جیاواز بێت. هەندێک ڕۆژ پەیوەستن بە پەرستن یان ڕۆژووەوە، هەندێکی تر بۆنە بۆ کۆبوونەوە، یادکردنەوە، یان خزمەتکردنی کۆمەڵگا؛ مانای هەر بۆنەیەک دەبێت لە چوارچێوەی ئەو نەریت و کۆمەڵگایەدا بخوێنرێتەوە.

هەروەها پێکهاتەی سەرکردایەتی ئایینی و بڕیاردان بەشێکە لە ناسنامەی نەریتێک. لەم حاڵەتەدا ڕۆڵە دانپێدانراوەکان بەم شێوەیە باس دەکرێن: ئیمام و دامەزراوە جەماعەتییەکان کە پێکهاتە جیاوازەکانیان لە لقی نزاری و تەیبیدا هەیە. دەتوانرێت دەسەڵات بەسەر سەرکردە ناوخۆییەکان، مامۆستایان، دەستە هەڵبژێردراوەکان، خێزانە ئایینییەکان، یان دەقی دەسەڵاتداردا دابەش بکرێت. لە زۆرێک لە ئایینەکاندا یەک ڕێکخراوی ناوەندی نییە و چەندین ناوەندی دەسەڵاتدار لە یەک کاتدا کاردەکەن؛ بۆیە مەرج نییە نازناوی دەسەڵات یان دامەزراوەیەک بەو مانایە بێت کە نوێنەرایەتی هەموو شوێنکەوتووانی دەکات لە سەرانسەری جیهاندا.

پانتایی جوگرافیای ئایینێک چ لە ڕووی مێژووییەوە و هەم لە ڕووی ئەمڕۆوە جیاواز بووە. کۆمەڵگاکانی پەیوەست بە ئیسلامی ئیسماعیلی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئەفریقا، ئاسیای ناوەڕاست، باشوور و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا، و لە سەرانسەری جیهاندا دەژین و زمانی عەرەبی لە قورئان و لە پەرستشدا بەکاردەهێنرێت؛ زمانە فارسی، ئوردو، تورکی، مالای و زمانە ناوخۆییەکان لە دەق، وانەوتنەوە، یان گفتوگۆی ڕۆژانەی هەندێکیاندا بەکاردەهێنرێن. کۆچکردن، بازرگانی، پەروەردە، گۆڕانی سنوورە سیاسییەکان و بەرکەوتنی نێوان نەوەکان هەموویان کاریگەرییان لەسەر فۆرمەکانی ناوخۆیی پراکتیزەکردنی ئایینی هەبووە. لە ئەنجامدا ئەزموونی شوێنکەوتوویەک لە وڵاتێکدا ڕەنگە جیاوازییەکی بەرچاوی لەگەڵ شوێنکەوتوانی هەمان نەریت لە ناوچەیەکی دیکەدا هەبێت.

پۆلێنکردنی ئەم نووسینە بریتییە لە "ئاین / لق" و بۆ مەبەستی کەتەلۆگکردن بەکاردێت. ئەم ناوە حوکمدان نییە سەبارەت بە ڕەسەنایەتی، بەها، یان باڵادەستی هیچ گروپێک. سنوورەکانی نێوان ئایین، ئایین، بزووتنەوە و نەریتی کولتووری هەمیشە لە لێکۆڵینەوە و خۆناساندنی کۆمەڵگادا ڕوون نین؛ بە تایبەتی لەو نەریتانەی کە چەندین لقیان هەیە یان تێکەڵ بە نەریتە دراوسێکانن. بوارەکانی ئەم لاپەڕەیە زانیاری سەرەتایی گەڕان دەدەن و مەبەست لێی جێگرتنەوەی گێڕانەوەی ناوخۆیی یان گفتوگۆکان نییە لەگەڵ شوێنکەوتووان.

مرۆڤ لە لێکۆڵینەوە لە بیروباوەڕی هەر پێکهاتەیەکدا، دەبێت جیاوازی نێوان دەقی فەرمی و پراکتیزەکردنی ڕاستەقینەی خەڵکیش لەبەرچاو بگرێت. لێکدانەوەی ئیمامی زیندوو و ڕازیی لە کۆمەڵێک نەریتی ئیسماعیلیدا گرنگە؛ پێکهاتە و عەقیدەی پەیوەستە بە لقەکەوە. ئەمە پێشەکییەکی کورتە؛ ئەندامانی خێزانێک، ڕەچەڵەکێک، یان کۆمەڵگەیەک لەوانەیە جیاواز بن لەسەر لێکدانەوە، پلەی پابەندبوون، یان یەکەمایەتی بەهاکان. ئەم جۆرە جیاوازیانە لە مێژووی ئایینەکاندا دیاردەیەکی ئاساییە و نابێت وەک دژایەتییەکی سادە یان نەبوونی شوناسی هاوبەش لێکبدرێتەوە. بۆ تێگەیشتنێکی وردتر، هەر ئیدیعایەک دەبێت لە بەرامبەر مێژوو و زمان و چوارچێوەی کۆمەڵایەتی ئەو کۆمەڵگەیە بپێورێت.

ئەم پێشەکییە بە ئەنقەست جیاوازی دەکات لە نێوان زانیاری تاڕادەیەک باش بەڵگەدار و بابەتگەلێک کە گێڕانەوەی جیاوازیان هەیە. ئەو بەشانەی باس لە دامەزرێنەر یان کەسایەتی ناوەندی دەکەن دەڵێن: تاکە دامەزرێنەر نییە؛ تۆڕەکانی بانگهێشتکردن و پێکهاتەکانی ئیسماعیلی بە درێژایی مێژوو دروست بوون. ئەگەر نەریتێک یەک دامەزرێنەری نەبێت، ئەمە بەو مانایە نییە کە نەریتێک گرنگ نییە؛ زۆرێک لە ئایینەکان لە پەرەسەندنی فرە نەوەی و گواستنەوەی خێزانیی و ناوخۆییەوە سەریان هەڵداوە. هەروەها ژمارەکانی ناو خشتەی مێژوویی بۆ مەبەستی ڕێکخستنە و بانگەشەی ئەوە ناکەن کە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە بەروارێکی مشتومڕاوی دەسەلمێنن.

بۆ تەواوکردنی توێژینەوەکە، مرۆڤ دەتوانێت لە یەک کاتدا ئاماژە بە نووسینە ناو ئایینییەکان و لێکۆڵینەوە ئەکادیمییەکان و مێژووی کۆمەڵایەتی بکات و جیاوازی ئامانجی هەر سەرچاوەیەک هەڵسەنگێنێت. ئەو ناونیشانانەی پەیوەستن بە دەق و یادەوەری ئەم کۆمەڵگەیە لە تۆماری ئێستادا بریتین لە: قورئان، سوننەت، و فیقه؛ شێوازی دەرئەنجام و بڕیارەکان لە سەرانسەری قوتابخانەکاندا جیاوازە. هاوکات لەگەڵ ئەمەشدا مرۆڤ دەبێت گێڕانەوەی زارەکی و بەرهەمە مێژووییەکان و دیدگای گروپە جیاوازەکانیش ببینێت. هیچ پوختەیەکی گشتی ناتوانێت هەموو ئەزموونە تاکەکەسییەکان بگرێتەوە؛ ئەم پەیجە خاڵی دەستپێکی تێگەیشتنە نەک جێگرەوەی سەرچاوە تایبەتمەندەکان یان قسەی خودی شوێنکەوتووەکان.