تێگەیشتن لە براهمۆ ساماج (برهم समाज) پێویستی بە پشکنینی نەریتێکی ئایینی هەیە کە مێژوو و ئەزموونێکی کۆمەڵایەتی دیاریکراوی هەبێت. بزووتنەوەیەکی چاکسازیخواز لە هیندستان کە یەکتاپەرستی و پەروەردەی مۆدێرن و چاکسازی کۆمەڵایەتی تێکەڵ کردبوو، کە سوودی لە نەریتی هیندۆسی و گفتوگۆی نێوان ئایینەکان وەرگرتبوو. سەرچاوەی جوگرافی و بەرواری دەستپێکردنی: بزووتنەوەی چاکسازی بەنگال لە... ۱۸۲۸ فۆرمێکی ڕێکخراو و ڕێکخراوەی وەرگرت. شوێن: ئاسیا و کەلکەتا و بەنگال؛ چەندین سەرچاوە لە دۆڵی ئیندوس و دەشتی گەنجتیک؛ هیچ یەک شارێک نییە. ڕاجا ڕام موهان ڕۆی یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی سەرەکی؛ هەروەها دیبێندرانات تاگۆر ڕۆڵێکی گرنگی هەبوو.

بیروباوەڕ و ئیلاهیات. جەختکردنەوە لەسەر یەکتاپەرستی و ڕەخنە لە بتپەرستی لە پێکهاتنی ئەم بزووتنەوەیەدا دیارە؛ گروپەکانی لقەکان ئیلاهیاتی جیاوازیان هەیە. سەبارەت بە خودا یان واقیعی پیرۆز، خودای تاکە و تاکە لە لاهووتگەرایی کلاسیکی براهمۆ ساماجدا. ئەم وەسفە پێشەکییەکی گشتییە؛ قوتابخانە و کۆبوونەوەکان لەوانەیە فۆرمولاسیۆنی جیاوازیان هەبێت.

فیگەر و ڕێوڕەسمی پیرۆز. کەسایەتییە گرنگەکانی گێڕانەوەی ئەم نەریتە بریتین لە: ڕام موهان ڕۆی، دیبێندرانات تاگۆر و کیشوب چاندرا سێن. پراکتیزە و ڕێوڕەسمە باوەکان: نوێژی جەماعەت، خوێندنەوەی دەق و سروود؛ ڕێوڕەسمی ئاسانکراو و دەستکاریکراو. شوێنەکانی پەرستن یان کۆبوونەوە: هۆڵەکانی نوێژ و کۆبوونەوەکانی براهمۆ ساماج.

دەق و ئەخلاق و بۆنە. سەرچاوە و ڕێسا گرنگەکان: دەقی ئایینی بە لێکدانەوەی عەقڵانی؛ یاساکانی ڕێوڕەسم سنووردار و جۆراوجۆرن. بۆنە و ڕۆژانی ئایینی: بۆنە و ئاهەنگی بزووتنەوە و ئاهەنگی ئەخلاقی/کۆمەڵایەتی. سەرکردە ئاینییەکان یان دامەزراوەکان: ئاچاریاکان، ئەمیندارەکان و کۆمەڵە ناوخۆییەکان.

ڕادە و فرەچەشنی ناوخۆیی. ئەم نەریتە لە هیندستان، نیپاڵ، بەنگلادیش، سریلانکا و کۆمەڵگاکانی ڕەوەند لە سەرانسەری جیهاندا شوێنکەوتوو و کۆمەڵگەی هەیە. زمانە ئایینی یان دەقیەکانی زمانی سانسکریت لە دەقە کلاسیکەکاندا دەگرێتەوە؛ زمانی هیندی، تامیل، بەنگالی و چەندین زمانی ناوچەیی. هەمەجۆریی مێژوویی و ناوخۆیی و ناو ئایینی نابێت لە یەک گێڕانەوەدا کورت بکرێتەوە.

ئەم نووسینە بۆ مەبەستی مێژوویی و بەراوردکارییە. سەبارەت بە لقەکان و بەروارە ناکۆکەکان و خۆناونانی کۆمەڵگاکان، پێویستە بۆچوونی خودی شوێنکەوتووان و سەرچاوە تایبەتمەندەکانی هەمان نەریت لەبەرچاو بگیرێت. ناونیشانی ئەم نووسینە بنووسە: Movement.

ناوی ئەم نەریتە ڕەنگە چەند فۆرمێکی هەبێت لە زمان و قۆناغی جیاوازدا. ناوی ناوخۆیی کە لەم فایلەدا تۆمار کراوە "ব্রেহ সামা" و نازناوی فارسییەکەی "ব্রেম সাজমা" ە. بەکارهێنانی ئەم ناوانە لەناو کۆمەڵگادا هەمیشە وەک یەک نییە و هەندێکجار ناوی دەرەکی، ناوی ئەکادیمی، یان ئەو ناوەی کە شوێنکەوتووەکانیان هەڵیبژاردووە جیاوازن. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش ​​ناونیشانی ئەم پەیجە ڕێنوێنی گەڕان و ناسینەوەیە و بەتەنها سنووری ناسنامەی هەموو شوێنکەوتووانی دیاری ناکات.

مرۆڤ بۆ تێگەیشتن لە سەردەمی سەرهەڵدان، دەبێت جیاوازی بکات لە نێوان گێڕانەوەی ئایینی و مێژووی دامەزراوەیی و کرۆنۆلۆژیای توێژینەوە. لەم حاڵەتەدا مەودای مێژوویی یان ڕوونکردنەوەکە بەم شێوەیە تۆمار دەکرێت: بزووتنەوەی چاکسازی ئایینی بەنگالی لە... ۱۸۲۸ ئەو ساڵەی کە بۆ هێڵی کاتیی دراوە تەنیا ئاماژەیەکی نزیکە بۆ ڕێزبەندییەکە و ئەگەر سەرچاوەکان جیاواز بن، دەقی وەسفکەر پێش ژمارەکە دێت. زۆرێک لە نەریتەکان وردە وردە پەرەیان سەندووە؛ بۆیە هیچ ڕۆژ و شار و تاکێک هەمیشە ناتوانرێت بە سەرەتای یەکلاکەرەوەی هەموویان هەژمار بکرێت.

گواستنەوەی زانستی ئایینی لەم نەریتەدا لە ڕێگەی دەق، فێرکردن، یادەوەری زارەکی، یان تێکەڵەیەک لەمانە. ئەو سەرچاوە و ڕێسایانەی لە زانیارییەکانی ئەم نووسینەدا ئاماژەیان پێکراوە بریتین لە: دەقی ئایینی بە لێکدانەوەی عەقڵانی؛ یاساکانی ڕێوڕەسم سنووردار و جۆراوجۆرن. زمانەکانی پەیوەست بە خوێندن و ڕێوڕەسمیش لە دەقە کلاسیکەکاندا سانسکریتن؛ زمانی هیندی، تامیل، بەنگالی و چەندین زمانی ناوچەیی. ڕەنگە وەشان و وەرگێڕان و شرۆڤەی دەقەکان لە سەردەم و کۆمەڵگە جیاوازەکاندا جیاواز بن؛ لە ئەنجامدا ناوی کتێبێک یان زمانێک بە تەنیا ئاماژە بەوە ناکات کە هەموو شوێنکەوتووانی هەمان تێگەیشتن یان شێوازی خوێندنیان هەیە.

لە ژیانی ڕۆژانەدا فێرکارییەکان دەتوانن لە نوێژ، خێزان، پەروەردە، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و بڕیاری ئەخلاقیدا ڕەنگ بدەنەوە. فۆرمەکانی دانپێدانراوی پراکتیزەکردنی ئایینی لەم حاڵەتەدا بریتین لە: نوێژی جەماعەت، خوێندنەوەی دەق و سروود؛ ڕێوڕەسمی ئاسانکراو و دەستکاریکراو. هەندێک لەو کارانە گشتین و هەندێکیشیان تەنها لە هەندێک بارودۆخ و کات و گروپدا ئەنجام دەدرێن. هەروەها ئاستی بەشداریکردنی شوێنکەوتووانیش جیاوازە: ڕەنگە کەسێک بە شێوەیەکی ڕێکوپێک ڕێوڕەسمەکان ئەنجام بدات، لە کاتێکدا کەسێکی دیکە زیاتر لەگەڵ میراتی کولتووری یان جەماعەتی هەمان نەریتدا بناسرێتەوە.

شوێنەکانی پەرستن و کۆمەڵگا نوێنەرایەتی یادەوەری مێژوویی و پەیوەندی ناوخۆیی هەر کۆمەڵگەیەک دەکەن. لەم نەریتەدا شوێنە ناسراوەکان یان فەزای ڕێوڕەسمەکان بریتین لە هۆڵەکانی نوێژ و کۆبوونەوەکانی براهمۆ ساماج. مەرج نییە هەموو ئەم فەزایانە بینای فەرمی پەرستگا یان کڵێسا بن؛ هەروەها ماڵەکان، شوێنە کراوەکان، مەزارگە ناوخۆییەکان و شوێنە سروشتییەکان دەتوانن ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕن. گرنگی و دەستڕاگەیشتن بە هەر شوێنێک پەیوەستە بە گێڕانەوەی ناوخۆیی و نۆرمەکانی ئەو کۆمەڵگەیە و نابێت نموونەیەک بۆ هەموو بوارەکان گشتگیر بکرێت.

زۆرجار ساڵنامەی ئایینی مێژوو و سروشت و ژیانی کۆمەڵایەتی بەیەکەوە دەبەستێتەوە. ئەو بۆنانەی کە بۆ ئەم نەریتە تۆمارکراون بریتین لە: بۆنەی بزووتنەوە و ئاهەنگەکانی ئەخلاقی/کۆمەڵگەیی. ڕەنگە کات و شێوازی ڕێزگرتنەکە بەپێی ساڵنامەی مانگ یان خۆر، ناوچەی جوگرافی، لق و نەریتی خێزانەکە جیاواز بێت. هەندێک ڕۆژ پەیوەستن بە عیبادەت یان ڕۆژووەوە، هەندێکی تر بۆنە بۆ کۆبوونەوە، یادکردنەوە، یان خزمەتکردنی کۆمەڵایەتی؛ مانای هەر بۆنەیەک دەبێت لە چوارچێوەی ئەو نەریت و کۆمەڵگایەدا بخوێنرێتەوە.

هەروەها پێکهاتەی سەرکردایەتی ئایینی و بڕیاردان بەشێکە لە ناسنامەی نەریتێک. لەم حاڵەتەدا، ڕۆڵە دانپێدانراوەکان بەم شێوەیە باس دەکرێن: ئاچاریا، ئەمیندارەکان و کۆبوونەوە ناوخۆییەکان. دەتوانرێت دەسەڵات بەسەر سەرکردە ناوخۆییەکان، مامۆستایان، دەستە هەڵبژێردراوەکان، خێزانە ئایینییەکان، یان دەقی دەسەڵاتداردا دابەش بکرێت. لە زۆرێک لە ئایینەکاندا یەک ڕێکخراوی ناوەندی نییە و چەندین ناوەندی دەسەڵاتدار لە یەک کاتدا کاردەکەن؛ بۆیە مەرج نییە نازناوی دەسەڵات یان دامەزراوەیەک بەو مانایە بێت کە نوێنەرایەتی هەموو شوێنکەوتووانی دەکات لە سەرانسەری جیهاندا.

پانتایی جوگرافیای ئایینێک چ لە ڕووی مێژووییەوە و هەم لە ڕووی ئەمڕۆوە جیاواز بووە. کۆمەڵگاکانی پەیوەست بە براهمۆ ساماج لە هیندستان، نیپاڵ، بەنگلادیش، سریلانکا و کۆمەڵگاکانی ڕەوەند لە سەرانسەری جیهان دەژین و زمانەکانی سانسکریت لە دەقە کلاسیکەکاندا بەکاردەهێنرێن؛ زمانی هیندی، تامیل، بەنگالی و چەندین زمانی ناوچەیی لە دەق، وانەوتنەوە، یان گفتوگۆی ڕۆژانەدا بۆ هەندێک بەکاردەهێنرێن. کۆچکردن، بازرگانی، پەروەردە، گۆڕانی سنوورە سیاسییەکان و بەرکەوتنی نێوان نەوەکان هەموویان کاریگەرییان لەسەر فۆرمەکانی ناوخۆیی پراکتیزەکردنی ئایینی هەبووە. لە ئەنجامدا ئەزموونی شوێنکەوتوویەک لە وڵاتێکدا ڕەنگە جیاوازییەکی بەرچاوی لەگەڵ شوێنکەوتوانی هەمان نەریت لە ناوچەیەکی دیکەدا هەبێت.

پۆلێنکردنی ئەم نووسینە بریتییە لە "جووڵە" و بۆ مەبەستی کەتەلۆگکردن بەکاردێت. ئەم ناوە حوکمدان نییە سەبارەت بە ڕەسەنایەتی، بەها، یان باڵادەستی هیچ گروپێک. سنوورەکانی نێوان ئایین، ئایین، بزووتنەوە و نەریتی کولتووری هەمیشە لە لێکۆڵینەوە و خۆناساندنی کۆمەڵگادا ڕوون نین؛ بە تایبەتی لەو نەریتانەی کە چەندین لقیان هەیە یان لەگەڵ نەریتە دراوسێکاندا تێکەڵاون. بوارەکانی ئەم لاپەڕەیە زانیاری سەرەتایی گەڕان دەدەن و مەبەست لێی جێگرتنەوەی گێڕانەوەی ناوخۆیی یان گفتوگۆکان نییە لەگەڵ شوێنکەوتووان.

مرۆڤ لە لێکۆڵینەوە لە بیروباوەڕی هەر پێکهاتەیەکدا، دەبێت جیاوازی نێوان دەقی فەرمی و پراکتیزەکردنی ڕاستەقینەی خەڵکیش لەبەرچاو بگرێت. جەختکردنەوە لەسەر یەک خودا و ڕەخنە لە بتپەرستی لە داڕشتنی ئەم بزووتنەوەیەدا دیارە؛ گروپە جیاوازەکان لاهووتگەرایی جیاوازیان هەیە. ئەمە پێشەکییەکی کورتە؛ ئەندامانی خێزانێک، نەوەیەک، یان کۆمەڵگەیەک لەوانەیە لە لێکدانەوە، پلەی پابەندبوون، یان یەکەمایەتی بەهاکان جیاواز بن. ئەم جۆرە جیاوازیانە لە مێژووی ئایینەکاندا دیاردەیەکی ئاساییە و نابێت وەک دژایەتییەکی سادە یان نەبوونی شوناسی هاوبەش لێکبدرێتەوە. بۆ تێگەیشتنێکی وردتر، هەر ئیدیعایەک دەبێت لە بەرامبەر مێژوو و زمان و چوارچێوەی کۆمەڵایەتی ئەو کۆمەڵگەیە بپێورێت.

ئەم پێشەکییە بە ئەنقەست جیاوازی دەکات لە نێوان زانیاری تاڕادەیەک باش بەڵگەدار و بابەتگەلێک کە گێڕانەوەی جیاوازیان هەیە. بەشەکانی سەر دامەزرێنەر یان کەسایەتی ناوەندی دەڵێن: ڕاجا ڕام موهان ڕۆی یەکێک بووە لە دامەزرێنەرانی سەرەکی؛ هەروەها دیبێندرانات تاگۆر ڕۆڵێکی گرنگی هەبوو. ئەگەر نەریتێک یەک دامەزرێنەری نەبێت، ئەمە بەو مانایە نییە کە نەریتێک گرنگ نییە؛ زۆرێک لە ئایینەکان لە پەرەسەندنی فرە نەوەیی و گواستنەوەی خێزانیی و ناوخۆییەوە سەریان هەڵداوە. هەروەها ژمارەکانی ناو خشتەی بەروارەکان بۆ مەبەستی فەرمانکردنن و بانگەشەی ئەوە ناکەن کە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە بەروارێکی ناکۆکی لەسەر دەسەلمێنن.

بۆ تەواوکردنی توێژینەوەکە، مرۆڤ دەتوانێت لە یەک کاتدا ئاماژە بە نووسینە ناو ئایینییەکان و لێکۆڵینەوە ئەکادیمییەکان و مێژووی کۆمەڵایەتی بکات و جیاوازییەکانی ئامانجی هەر سەرچاوەیەک هەڵسەنگێنێت. ناونیشانەکانی پەیوەست بە دەق و یادەوەری ئەم پێکهاتە لە تۆماری ئێستادا بریتین لە: دەقی ئایینی بە لێکدانەوەی عەقڵانی؛ یاساکانی ڕێوڕەسم سنووردار و جۆراوجۆرن. هاوکات لەگەڵ ئەمەشدا مرۆڤ دەبێت گێڕانەوەی زارەکی و بەرهەمە مێژووییەکان و دیدگای گروپە جیاوازەکانیش ببینێت. هیچ پوختەیەکی گشتی ناتوانێت هەموو ئەزموونە تاکەکەسییەکان بگرێتەوە؛ ئەم پەیجە خاڵی دەستپێکی تێگەیشتنە نەک جێگرەوەی سەرچاوە تایبەتمەندەکان یان قسەی خودی فۆڵۆوەرەکان.