تێگەیشتن لە ئایینی بودایی خاکی پاک (淨土宗 · 淨土教) پێویستی بە پشکنینی نەریتێکی ئایینی هەیە کە مێژوویەکی دیاریکراو و ئەزموونی کۆمەڵایەتی هەبێت. نەریتێکی ماهایانا کە سەنتەری لەسەر ئەمیتابا بودا و ئاوات بۆ لەدایکبوونەوە لە خاکی پاکدا بوو؛ لقی زۆری لە چین و ژاپۆن و کۆریا و ڤێتنام هەیە. سەرچاوەی جوگرافی و بەرواری دەستپێکردنی: کۆمەڵگە و دەقەکانی خاکی پاک لە سەدەی چوارەمی زایینیەوە لە چین بڵاوبوونەتەوە. شوێنی جوگرافی: ئاسیا، چین و ڕۆژهەڵاتی ئاسیا؛ ناوچەی ماگادا و دەشتی گەنجێتی؛ بۆد گایا و سەرنات لە نێو سایتە ڕەسەنەکاندا. هیچ تاکە دامەزرێنەرێک؛ هوی یوان و وەستاکانی دواتر ڕۆڵیان لە گەشەسەندنیدا هەبوو.

بیروباوەڕ و ئیلاهیات. بەزەیی و توانای ئەمیتابا بۆ هاوکاریکردن لە ڕێگای بەئاگابوونەوەدا گرنگە؛ ڕێژەی متمانە و هەوڵ و مێدیتەیشن لە نێوان لقەکاندا دەگۆڕێت. سەبارەت بە خودا یان واقیعی پیرۆز، ئەمیتابا بودا بابەتی سەرەکی پەرستنە؛ ئەم چەمکە هەمان چەمکی خودای دروستکەر نییە لە لاهووتگەرایی بودایدا. ئەم وەسفە پێشەکییەکی گشتییە؛ قوتابخانە و کۆبوونەوەکان لەوانەیە فۆرمولاسیۆنی جیاوازیان هەبێت.

فیگەر و ڕێوڕەسمی پیرۆز. کەسایەتییە گرنگەکانی گێڕانەوەی ئەم نەریتە بریتین لە: ئەمیتابا، ئەڤالۆکیتێشڤارا، مەهاساتاماپراپتا و وەستاکانی خاکی پاک. پراکتیزە و ڕێوڕەسمە باوەکان: دووبارەکردنەوەی ناوی ئەمیتابا، سروودکردن، نوێژکردن و مێدیتەیشن؛ مەشقکردن بەندە بە قوتابخانەوە. شوێنەکانی پەرستن یان کۆبوونەوە: پەرستگا و خانەقای خاکی پاک، و قوربانگای ماڵەوە.

دەق و ئەخلاق و بۆنە. سەرچاوە و یاسا گرنگەکان: سوتراکانی خاکی پاک و دەقەکانی مەهایانا. بۆنە و ڕۆژە ئاینییەکان: ڕۆژانی یادکردنەوەی ڤێساک و ئەمیتابا؛ بەروارەکان بەپێی وڵات جیاوازن. سەرکردە ئاینییەکان یان دامەزراوەکان: دەروێش و مامۆستایانی قوتابخانەکانی خاکی پاک؛ دامەزراوەکان ناوچەیین.

ڕادە و فرەچەشنی ناوخۆیی. ئەم نەریتە لە باشوور و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا، ڕۆژهەڵاتی ئاسیا، هیمالایا و کۆمەڵگاکانی ڕەوەنددا لایەنگر و کۆمەڵگەی هەیە. زمانە ئایینی یان دەقیەکانی بریتین لە زمانەکانی پالی، سانسکریت، تبتی، چینی، ژاپۆنی، کۆری و زمانە ناوخۆییەکان. فرەچەشنی مێژوویی و ناوخۆیی و ناوخۆیی نابێت لە یەک گێڕانەوەدا کورت بکرێتەوە.

ئەم نووسینە بۆ ناساندنی مێژوویی و بەراوردکارییە. سەبارەت بە لقەکان و بەروارە ناکۆکەکان و خۆناونانی پێکهاتەکان، پێویستە بۆچوونی خودی شوێنکەوتووان و سەرچاوە تایبەتمەندەکانی هەمان نەریت لەبەرچاو بگیرێت. ناونیشانی ئەم نووسینە بنووسە: ئایین / لق.

ناوی ئەم نەریتە ڕەنگە چەند فۆرمێکی هەبێت لە زمان و قۆناغی جیاوازدا. ناوی ناوخۆیی کە لەم فایلەدا تۆمارکراوە بریتییە لە "淨土宗 · 淨土教" و نازناوی فارسییەکەی بریتییە لە "بودایی خاکی پاک". بەکارهێنانی ئەم ناوانە لەناو کۆمەڵگادا هەمیشە وەک یەک نییە و هەندێکجار ناوی دەرەکی، ناوی ئەکادیمی، یان ئەو ناوەی کە شوێنکەوتووانی هەڵیبژاردووە جیاوازن. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش ​​ناونیشانی ئەم پەیجە ڕێنوێنی گەڕان و ناسینەوەیە و بەتەنها سنووری ناسنامەی هەموو شوێنکەوتووانی دیاری ناکات.

مرۆڤ بۆ تێگەیشتن لە سەردەمی سەرچاوە، دەبێت جیاوازی بکات لە نێوان گێڕانەوەی ئایینی و مێژووی دامەزراوەیی و مێژووی زانستی. لەم فایلەدا، ماوەی مێژوویی یان ڕوونکردنەوەکە بەم شێوەیە تۆمار کراوە: کۆمەڵگە و دەقەکانی خاکی پاک کە لە سەدەی چوارەمی زایینیەوە لە چین پەرەیان سەندووە. ئەو ساڵەی کە بۆ هێڵی کاتیی دراوە تەنها ئاماژەیەکی نزیکە بۆ ڕێکخستن و ئەگەر سەرچاوەکان جیاواز بن، دەقی وەسفکەر پێش ژمارەکە دێت. پێکهاتنی زۆرێک لە نەریتەکان وردە وردە بوو؛ بۆیە ناتوانرێت هەمیشە ڕۆژێک، شارێک، یان تاکێک بە سەرەتای یەکلاکەرەوەی هەموویان هەژمار بکرێت.

گواستنەوەی زانستی ئایینی لەم نەریتەدا لە ڕێگەی دەق، فێرکردن، یادەوەری زارەکی، یان تێکەڵەیەک لەمانە. ئەو سەرچاوە و ڕێسایانەی کە لە زانیارییەکانی ئەم نووسینەدا ئاماژەیان پێکراوە بریتین لە: سوتراکانی خاکی پاک و دەقەکانی مەهایانا. زمانەکانی پەیوەست بە خوێندن و ڕێوڕەسمەکان بریتین لە زمانەکانی پالی، سانسکریت، تبتی، چینی، ژاپۆنی، کۆری و زمانە ناوخۆییەکان. ڕەنگە وەشانی و وەرگێڕان و شرۆڤەی دەقەکان لە سەرانسەری سەردەم و کۆمەڵگاکاندا جیاواز بن؛ بۆیە ناوی کتێبێک یان زمانێک بە تەنیا ئاماژە بەوە ناکات کە هەموو شوێنکەوتووانی هەمان تێگەیشتن یان شێوازی خوێندنیان هەیە.

لە ژیانی ڕۆژانەدا فێرکارییەکان دەتوانن لە نوێژ، خێزان، پەروەردە، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و بڕیاری ئەخلاقیدا ڕەنگ بدەنەوە. فۆرمەکانی ناسراوی پراکتیزەکردنی ئایینی لەم حاڵەتەدا بریتین لە: دووبارەبوونەوەی ناوی ئەمیتابا، سروودکردن، نوێژکردن و مێدیتەیشن؛ پراکتیکەکە وابەستەی قوتابخانەیە. هەندێک لەو کارانە گشتین و هەندێکیشیان تەنها لە هەندێک بارودۆخ و کات و گروپدا ئەنجام دەدرێن. هەروەها ئاستی بەشداریکردنی شوێنکەوتووانیش جیاوازە: ڕەنگە کەسێک بە شێوەیەکی ڕێکوپێک ڕێوڕەسمەکان ئەنجام بدات، لە کاتێکدا کەسێکی دیکە زیاتر لەگەڵ میراتی کولتووری یان کۆبوونەوەی هەمان نەریتدا بناسرێتەوە.

شوێنەکانی پەرستن و کۆمەڵگا نوێنەرایەتی یادەوەری مێژوویی و پەیوەندی ناوخۆیی هەر کۆمەڵگەیەک دەکەن. لەم نەریتەدا شوێنە ناسراوەکان یان شوێنە ڕێوڕەسمییەکان بریتین لە پەرستگا، خانەقای خاکی پیرۆز و قوربانگای ماڵەوە. مەرج نییە هەموو ئەم فەزایانە بینای فەرمی پەرستگا یان کڵێسا بن؛ هەروەها ماڵەکان، شوێنە کراوەکان، مەزارگە ناوخۆییەکان و شوێنە سروشتییەکان دەتوانن ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕن. گرنگی و دەستڕاگەیشتن بە هەر شوێنێک پەیوەستە بە گێڕانەوەی ناوخۆیی و یاساکانی ئەو پێکهاتە و نابێت نموونەیەک بۆ هەموو بوارەکان گشتگیر بکرێت.

زۆرجار ساڵنامەی ئایینی مێژوو و سروشت و ژیانی کۆمەڵایەتی بەیەکەوە دەبەستێتەوە. ئەو بۆنانەی کە بۆ ئەم نەریتە تۆمارکراون بریتین لە: ڕۆژانی یادکردنەوەی ڤێساک و ئەمیتابا؛ بەروارەکان بەپێی وڵات جیاوازن. ڕەنگە کات و شێوازی ڕێزلێنان بەپێی ساڵنامەی مانگ یان خۆر، ناوچەی جوگرافی، لق و نەریتی خێزان جیاواز بێت. هەندێک ڕۆژ پەیوەستن بە پەرستن یان ڕۆژووەوە، هەندێکی تر بۆنە بۆ کۆبوونەوە، یادکردنەوە، یان خزمەتکردنی کۆمەڵگا؛ مانای هەر بۆنەیەک دەبێت لە چوارچێوەی ئەو نەریت و کۆمەڵگایەدا بخوێنرێتەوە.

هەروەها پێکهاتەی سەرکردایەتی ئایینی و بڕیاردان بەشێکە لە ناسنامەی نەریتێک. لەم حاڵەتەدا ڕۆڵە دانپێدانراوەکان بەم شێوەیە باس دەکرێن: دەروێش و مامۆستایانی قوتابخانەکانی خاکی پاک؛ دامەزراوەکان ناوچەیین. دەتوانرێت دەسەڵات بەسەر سەرکردە ناوخۆییەکان، مامۆستایان، دەستە هەڵبژێردراوەکان، خێزانە ئایینییەکان، یان دەقی دەسەڵاتداردا دابەش بکرێت. لە زۆرێک لە ئایینەکاندا یەک ڕێکخراوی ناوەندی نییە و چەندین ناوەندی دەسەڵاتدار لە یەک کاتدا کاردەکەن؛ بۆیە مەرج نییە نازناوی دەسەڵات یان دامەزراوەیەک بەو مانایە بێت کە نوێنەرایەتی هەموو شوێنکەوتووانی دەکات لە سەرانسەری جیهاندا.

پانتایی جوگرافیای ئایینێک چ لە ڕووی مێژووییەوە و هەم لە ڕووی ئەمڕۆوە جیاواز بووە. کۆمەڵگاکانی پەیوەست بە ئایینی بودای خاکی پاک لە باشوور و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا، ڕۆژهەڵاتی ئاسیا، هیمالایا و کۆمەڵگە ڕەوەندەکان دەژین و زمانە پالی، سانسکریت، تبت، چینی، ژاپۆنی، کۆری و زمانە ناوخۆییەکان لە دەق، وانەوتنەوە، یان گفتوگۆی ڕۆژانەی هەندێکیاندا ئامادەن. کۆچکردن، بازرگانی، پەروەردە، گۆڕانی سنوورە سیاسییەکان و بەرکەوتنی نێوان نەوەکان هەموویان کاریگەرییان لەسەر فۆرمەکانی ناوخۆیی پراکتیزەکردنی ئایینی هەبووە. لە ئەنجامدا ئەزموونی شوێنکەوتوویەک لە وڵاتێکدا ڕەنگە جیاوازییەکی بەرچاوی لەگەڵ شوێنکەوتوانی هەمان نەریت لە ناوچەیەکی دیکەدا هەبێت.

پۆلێنکردنی ئەم نووسینە بریتییە لە "ئاین / لق" و بۆ مەبەستی کەتەلۆگکردن بەکاردێت. ئەم ناوە حوکمدان نییە سەبارەت بە ڕەسەنایەتی، بەها، یان باڵادەستی هیچ گروپێک. سنوورەکانی نێوان ئایین، ئایین، بزووتنەوە و نەریتی کولتووری هەمیشە لە لێکۆڵینەوە و خۆناساندنی کۆمەڵگادا ڕوون نین؛ بە تایبەتی لەو نەریتانەی کە چەندین لقیان هەیە یان تێکەڵ بە نەریتە دراوسێکانن. بوارەکانی ئەم لاپەڕەیە زانیاری سەرەتایی گەڕان دەدەن و مەبەست لێی جێگرتنەوەی گێڕانەوەی ناوخۆیی یان گفتوگۆکان نییە لەگەڵ شوێنکەوتووان.

مرۆڤ لە لێکۆڵینەوە لە بیروباوەڕی هەر پێکهاتەیەکدا، دەبێت جیاوازی نێوان دەقی فەرمی و پراکتیزەکردنی ڕاستەقینەی خەڵکیش لەبەرچاو بگرێت. بەزەیی ئەمیتابا و ئەگەری یارمەتیدان لە ڕێگای بەئاگابوونەوە گرنگە؛ ڕێژەی متمانە و هەوڵ و مێدیتەیشن لە نێوان لقەکاندا دەگۆڕێت. ئەم قسەیە پوختەیە بۆ پێشەکی؛ ئەندامانی خێزانێک، نەوەیەک، یان کۆمەڵگەیەک دەتوانن جیاواز بن لەسەر لێکدانەوە، پلەی پابەندبوون، یان یەکەمایەتی بەهاکان. ئەم جۆرە جیاوازیانە لە مێژووی ئایینەکاندا دیاردەیەکی ئاساییە و نابێت وەک دژایەتییەکی سادە یان نەبوونی شوناسی هاوبەش لێکبدرێتەوە. بۆ تێگەیشتنێکی وردتر، هەر ئیدیعایەک دەبێت لە بەرامبەر مێژوو و زمان و چوارچێوەی کۆمەڵایەتی ئەو کۆمەڵگەیە بپێورێت.

ئەم پێشەکییە بە ئەنقەست جیاوازی دەکات لە نێوان زانیاری تاڕادەیەک باش بەڵگەدار و بابەتگەلێک کە گێڕانەوەی جیاوازیان هەیە. ئەو بەشانەی باس لە دامەزرێنەر یان کەسایەتی ناوەندی دەکەن دەڵێن: تاکە دامەزرێنەر نییە؛ هویوان و وەستاکانی دواتر ڕۆڵیان لە گەشەسەندنیدا هەبوو. ئەگەر نەریتێک تاکە دامەزرێنەرێکی نەبێت، ئەمە بەو مانایە نییە کە نەریتێک بێ بایەخ بێت؛ زۆرێک لە ئایینەکان لە گەشەسەندنی فرە نەوەیی و گواستنەوەی خێزانی و ناوخۆییەوە سەریان هەڵداوە. هەروەها ژمارەکانی ناو خشتەی بەروارەکان بۆ مەبەستی فەرمانکردنن و بانگەشەی ئەوە ناکەن کە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە بەروارێکی ناکۆکی لەسەر دەسەلمێنن.

بۆ تەواوکردنی توێژینەوەکە، مرۆڤ دەتوانێت لە یەک کاتدا ئاماژە بە نووسینە ناو ئایینییەکان و لێکۆڵینەوە ئەکادیمییەکان و مێژووی کۆمەڵایەتی بکات و جیاوازییەکانی ئامانجی هەر سەرچاوەیەک هەڵسەنگێنێت. ئەو ناونیشانانەی کە پەیوەندییان بە دەق و یادەوەری ئەم کۆمەڵگەیەوە هەیە لە تۆماری ئێستادا بریتین لە: سوتراکانی خاکی پاک و دەقەکانی مەهایانا. هاوکات لەگەڵ ئەمەشدا مرۆڤ دەبێ گێڕانەوەی زارەکی و بەرهەمە مێژووییەکان و دیدگای گروپە جیاوازەکانیش ببینێت. هیچ پوختەیەکی گشتی ناتوانێت هەموو ئەزموونە تاکەکەسییەکان بگرێتەوە؛ ئەم پەیجە خاڵی دەستپێکی تێگەیشتنە نەک جێگرەوەی سەرچاوە تایبەتمەندەکان یان قسەی خودی فۆڵۆوەرەکان.