زین (禅 · Zen)

تێگەیشتن لە زین (禅 · زین) پێویستی بە پشکنینی نەریتێکی ئایینی هەیە کە مێژوو و ئەزموونێکی کۆمەڵایەتی دیاریکراوی هەبێت. خێزانێک لە قوتابخانەکانی مەهایانا کە جەخت لەسەر مێدیتەیشن و دیسیپلین و گواستنەوەی ماستەر دەکەنەوە؛ سۆتۆ و ڕینزای لقە گرنگەکانی ژاپۆنن. سەرچاوەی جوگرافی و بەرواری سەرهەڵدان: نەریتە لەسەر بنەمای مێدیتەیشن لە سەدەی شەشەمی زایینی لە چین پەرەی سەند و دواتر لە ژاپۆن بە زین ناسرا. شوێنی جوگرافی: ئاسیا، چین و ژاپۆن؛ ناوچەی ماگادا و دەشتی گەنجێتی؛ بۆدگایا و سەرنات لە نێو شوێنە ڕەسەنەکاندا. هیچ دامەزرێنەرێکی مێژوویی نازانرێت؛ بۆدیدارما لە گێڕانەوەی خانەدانیدا جێگەیەکی ڕەمزی هەیە.

بیروباوەڕ و ئیلاهیات. بەئاگاهاتنەوە لە ئەزموونی ڕاستەوخۆ و پراکتیکی مێدیتەیشندا دیارە؛ ئەم لێکدانەوە ئینکاری دەقەکان نییە و قوتابخانەکانی زین ڕێبازی جیاوازیان هەیە. سەبارەت بە خودا یان واقیعی پیرۆز، خودای تاکە دروستکەر جێگەی سەرنجی عەقیدەکە نییە؛ لێکدانەوەکانی بوونەوەرە ئاسمانییەکان لە سەرانسەری لقەکاندا جیاوازن. ئەمە پێشەکییەکی گشتییە؛ قوتابخانە و کۆمەڵگاکان لەوانەیە فۆرمولاسیۆنی جیاوازیان هەبێت.

فیگەر و ڕێوڕەسمی پیرۆز. کەسایەتییە گرنگەکانی گێڕانەوەی ئەم نەریتە بریتین لە: گاوتاما بودا، بۆدیدارما لە نەریتی خانەدانیدا، دۆگێن، هاکوین و وەستاکانی هەر قوتابخانەیەک. پراکتیزە و ڕێوڕەسمە باوەکان: زازن، خوێندنی کوان لە هەندێک قوتابخانە، سروود و کاری ڕۆژانەی خانەقا. شوێنەکانی پەرستن یان کۆبوونەوە: خانەقا و پەرستگای زین، هۆڵی مێدیتەیشن، و سەنتەری مەشقکردن.

دەق و ئەخلاق و بۆنە. سەرچاوە و یاسا گرنگەکان: سوتراکانی مەهایانا، ڤینایا و فەرمانە خانەدانییەکان. بۆنە و ڕۆژە ئایینیەکان: ڤێساک، بۆنە بوداییەکان، و ڕۆژانی یادکردنەوەی مامۆستایان؛ ساڵنامەی خوێندن. سەرکردە ئاینییەکان یان دامەزراوەکان: قەشە و وەستاکانی زین، ئابۆتەکان و دامەزراوەکانی هەر قوتابخانەیەک.

ڕادە و فرەچەشنی ناوخۆیی. ئەم نەریتە لە باشوور و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا، ڕۆژهەڵاتی ئاسیا، هیمالایا و کۆمەڵگاکانی ڕەوەنددا لایەنگر و کۆمەڵگەی هەیە. زمانە ئایینی یان دەقیەکانی بریتین لە زمانەکانی پالی، سانسکریت، تبتی، چینی، ژاپۆنی، کۆری و زمانە ناوخۆییەکان. فرەچەشنی مێژوویی و ناوخۆیی و ناوخۆیی نابێت لە یەک گێڕانەوەدا کورت بکرێتەوە.

ئەم نووسینە بۆ ناساندنی مێژوویی و بەراوردکارییە. سەبارەت بە لقەکان و بەروارە ناکۆکەکان و خۆناونانی پێکهاتەکان، پێویستە بۆچوونی خودی شوێنکەوتووان و سەرچاوە تایبەتمەندەکانی هەمان نەریت لەبەرچاو بگیرێت. ناونیشانی ئەم نووسینە بنووسە: ئایین / لق.

ناوی ئەم نەریتە ڕەنگە چەند فۆرمێکی هەبێت لە زمان و قۆناغی جیاوازدا. ناوی ناوخۆیی کە لەم فایلەدا تۆمار کراوە بریتییە لە "禅 · Zen" و ناونیشانە فارسیەکەی "Zen" ە. بەکارهێنانی ئەم ناوانە لەناو کۆمەڵگادا هەمیشە وەک یەک نییە و هەندێکجار ناوی دەرەکی، ناوی ئەکادیمی، یان ئەو ناوەی کە شوێنکەوتووەکانیان هەڵیبژاردووە جیاوازن. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش ​​ناونیشانی ئەم پەیجە ڕێنمایی گەڕان و ناسینەوەیە و بەتەنها سنووری ناسنامەی هەموو شوێنکەوتووانی دیاری ناکات.

بۆ تێگەیشتن لە سەردەمی سەرچاوە، پێویستە جیاوازی بکرێت لە نێوان گێڕانەوەی ئایینی و مێژووی دامەزراوەیی و مێژووی زانستی. لەم فایلەدا مەودای مێژوویی یان ڕوونکردنەوەکە بەم شێوەیە تۆمار کراوە: نەریتە لەسەر بنەمای مێدیتەیشن لە سەدەی شەشەمی زایینی لە چین پەرەی سەندووە و دواتر لە ژاپۆن بە زین ناسرا. ئەو ساڵەی کە بۆ هێڵی کاتیی دراوە تەنها ئاماژەیەکی نزیکە بۆ ڕێکخستن و ئەگەر سەرچاوەکان جیاواز بن، دەقی وەسفکەر پێش ژمارەکە دێت. پێکهاتنی زۆرێک لە نەریتەکان وردە وردە بوو؛ بۆیە ناتوانرێت هەمیشە ڕۆژێک، شارێک، یان تاکێک بە سەرەتای یەکلاکەرەوەی هەموویان هەژمار بکرێت.

گواستنەوەی زانستی ئایینی لەم نەریتەدا لە ڕێگەی دەق، فێرکردن، یادەوەری زارەکی، یان تێکەڵەیەک لەمانە. ئەو سەرچاوە و ڕێسایانەی کە لە زانیارییەکانی ئەم نووسینەدا ئاماژەیان پێکراوە بریتین لە: سوتراکانی مەهایانا، ڤینایا و فەرمانە خانەدانییەکان. زمانەکانی پەیوەست بە خوێندن و ڕێوڕەسمەکان بریتین لە زمانەکانی پالی، سانسکریت، تبتی، چینی، ژاپۆنی، کۆری و زمانە ناوخۆییەکان. ڕەنگە وەشانی و وەرگێڕان و شرۆڤەی دەقەکان لە سەرانسەری سەردەم و کۆمەڵگاکاندا جیاواز بن؛ بۆیە ناوی کتێبێک یان زمانێک بە تەنیا ئاماژە بەوە ناکات کە هەموو شوێنکەوتووانی هەمان تێگەیشتن یان شێوازی خوێندنیان هەیە.

لە ژیانی ڕۆژانەدا فێرکارییەکان دەتوانن لە نوێژ، خێزان، پەروەردە، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و بڕیاری ئەخلاقیدا ڕەنگ بدەنەوە. فۆرمەکانی ناسراوی پراکتیزەکردنی ئایینی لەم حاڵەتەدا بریتین لە زازن، خوێندنی کوان لە هەندێک قوتابخانە، سروود و کاری ڕۆژانەی خانەقا. هەندێک لەم کارانە گشتین، لە کاتێکدا هەندێکی تر تەنها لە هەندێک بارودۆخ، کات، یان کۆبوونەوەدا ئەنجام دەدرێن. هەروەها ئاستی بەشداریکردنی شوێنکەوتووانیش جیاوازە: ڕەنگە کەسێک بە شێوەیەکی ڕێکوپێک ڕێوڕەسمەکان ئەنجام بدات، لە کاتێکدا کەسێکی دیکە زیاتر لەگەڵ میراتی کولتووری یان کۆبوونەوەی هەمان نەریتدا بناسرێتەوە.

شوێنەکانی پەرستن و کۆمەڵگا نوێنەرایەتی یادەوەری مێژوویی و پەیوەندی ناوخۆیی هەر کۆمەڵگەیەک دەکەن. لەم نەریتەدا شوێنە ناسراوەکان یان فەزای ڕێوڕەسمەکان بریتین لە خانەقا و پەرستگاکانی زین، هۆڵەکانی مێدیتەیشن و سەنتەری مەشقکردن. مەرج نییە هەموو ئەم فەزایانە بینای فەرمی پەرستگا یان کڵێسا بن؛ هەروەها ماڵەکان، شوێنە کراوەکان، مەزارگە ناوخۆییەکان و شوێنە سروشتییەکان دەتوانن ڕۆڵی گرنگ بگێڕن. گرنگی و دەستڕاگەیشتن بە هەر شوێنێک پەیوەستە بە گێڕانەوەی ناوخۆیی و نۆرمەکانی ئەو کۆمەڵگەیە و نابێت نموونەیەک بۆ هەموو بوارەکان گشتگیر بکرێت.

زۆرجار ساڵنامەی ئایینی مێژوو و سروشت و ژیانی کۆمەڵایەتی بەیەکەوە دەبەستێتەوە. ئەو بۆنانەی کە بۆ ئەم نەریتە تۆمارکراون بریتین لە: ڤێساک، فێستیڤاڵەکانی بودایی و ڕۆژانی یادکردنەوەی مامۆستا؛ ساڵنامەی خوێندن. ڕەنگە کات و شێوازی جێبەجێکردنەکە بەپێی ساڵنامەی مانگ یان خۆر، ناوچەی جوگرافی، لق و نەریتی خێزانەکە جیاواز بێت. هەندێک ڕۆژ پەیوەستن بە پەرستن یان ڕۆژووەوە، هەندێکی تر بۆنە بۆ کۆبوونەوە، یادکردنەوە، یان خزمەتکردنی کۆمەڵگا؛ مانای هەر بۆنەیەک دەبێت لە چوارچێوەی ئەو نەریت و کۆمەڵگایەدا بخوێنرێتەوە.

هەروەها پێکهاتەی سەرکردایەتی ئایینی و بڕیاردان بەشێکە لە ناسنامەی نەریتێک. لەم حاڵەتەدا ڕۆڵە دانپێدانراوەکان بەم شێوەیە باس دەکرێن: قەشە و وەستای زین، ئابۆت و دامەزراوەکانی هەر قوتابخانەیەک. دەتوانرێت دەسەڵات بەسەر سەرکردە ناوخۆییەکان، مامۆستایان، دەستە هەڵبژێردراوەکان، خێزانە ئایینییەکان یان دەقی دەسەڵاتداردا دابەش بکرێت. لە زۆرێک لە ئایینەکاندا یەک ڕێکخراوی ناوەندی نییە و چەندین ناوەندی دەسەڵاتدار لە یەک کاتدا کاردەکەن؛ بۆیە مەرج نییە نازناوی دەسەڵات یان دامەزراوەیەک بەو مانایە بێت کە نوێنەرایەتی هەموو شوێنکەوتووانی دەکات لە سەرانسەری جیهاندا.

پانتایی جوگرافیای ئایینێک چ لە ڕووی مێژووییەوە و هەم لە ڕووی ئەمڕۆوە جیاواز بووە. کۆمەڵگاکانی پەیوەست بە زین لە باشوور و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا، ڕۆژهەڵاتی ئاسیا، هیمالایا و کۆمەڵگە ڕەوەندەکان دەژین و زمانەکانی پالی، سانسکریت، تبت، چینی، ژاپۆنی، کۆری و ناوخۆیی بە هەندێکیان لە دەقەکانیان، وانەوتنەوەکانیان، یان گفتوگۆی ڕۆژانەیاندا ئامادەن. کۆچکردن، بازرگانی، پەروەردە، گۆڕانی سنوورە سیاسییەکان و بەرکەوتنی نێوان نەوەکان هەموویان کاریگەرییان لەسەر فۆرمەکانی ناوخۆیی پراکتیزەکردنی ئایینی هەبووە. لە ئەنجامدا ئەزموونی شوێنکەوتوویەک لە وڵاتێکدا ڕەنگە جیاوازییەکی بەرچاوی لەگەڵ شوێنکەوتوانی هەمان نەریت لە ناوچەیەکی دیکەدا هەبێت.

پۆلێنکردنی ئەم نووسینە بریتییە لە "ئاین / لق" و بۆ مەبەستی کەتەلۆگکردن بەکاردێت. ئەم ناوە حوکمدان نییە سەبارەت بە ڕەسەنایەتی، بەها، یان باڵادەستی هیچ گروپێک. سنوورەکانی نێوان ئایین، ئایین، بزووتنەوە و نەریتی کولتووری هەمیشە لە لێکۆڵینەوە و خۆناساندنی کۆمەڵگادا ڕوون نین؛ بە تایبەتی لەو نەریتانەی کە چەندین لقیان هەیە یان تێکەڵ بە نەریتە دراوسێکانن. بوارەکانی ئەم لاپەڕەیە زانیاری سەرەتایی گەڕان دەدەن و مەبەست لێی جێگرتنەوەی گێڕانەوەی ناوخۆیی یان گفتوگۆکان نییە لەگەڵ شوێنکەوتووان.

مرۆڤ لە لێکۆڵینەوە لە بیروباوەڕی هەر کۆمەڵگەیەکدا دەبێت جیاوازی نێوان دەقی ڕەسمی و پراکتیزەکردنی ڕاستەقینەی خەڵکیش لەبەرچاو بگرێت. بەئاگاهاتنەوە لە ئەزموونی ڕاستەوخۆ و پراکتیکی مێدیتەیشندا دیارە؛ ئەمە ئینکاری دەقەکان نییە و قوتابخانەکانی زین ڕێبازی جیاوازیان هەیە. ئەم قسەیە پوختەیە بۆ پێشەکی؛ ئەندامانی خێزانێک، نەوەیەک، یان کۆمەڵگەیەک دەتوانن جیاواز بن لەسەر لێکدانەوە، پلەی پابەندبوون، یان یەکەمایەتی بەهاکان. ئەم جۆرە جیاوازیانە لە مێژووی ئایینەکاندا دیاردەیەکی ئاساییە و نابێت وەک دژایەتییەکی سادە یان نەبوونی شوناسی هاوبەش لێکبدرێتەوە. بۆ تێگەیشتنێکی وردتر، هەر ئیدیعایەک دەبێت لە بەرامبەر مێژوو و زمان و بەستێنی کۆمەڵایەتی ئەو کۆمەڵگایە بپێورێت.

ئەم پێشەکییە بە ئەنقەست جیاوازی دەکات لە نێوان زانیاری تاڕادەیەک باش بەڵگەدار و بابەتگەلێک کە گێڕانەوەی جیاوازیان هەیە. ئەو بەشانەی باس لە دامەزرێنەر یان کەسایەتی ناوەندی دەکەن دەڵێن: دامەزرێنەرێکی مێژوویی نییە؛ بۆدیدارما لە گێڕانەوەی خانەدانەکاندا جێگەیەکی ڕەمزی هەیە. ئەگەر نەریتێک یەک دامەزرێنەری نەبێت، ئەمە بەو مانایە نییە کە نەریتێک گرنگ نییە؛ زۆرێک لە ئایینەکان لە گەشەسەندنی فرە نەوەیی و گواستنەوەی خێزانی و ناوخۆییەوە سەریان هەڵداوە. هەروەها ژمارەکانی ناو خشتەی بەروارەکان بۆ مەبەستی فەرمانکردنن و بانگەشەی ئەوە ناکەن کە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە بەروارێکی ناکۆکی لەسەر دابنێن.

بۆ تەواوکردنی توێژینەوەکە مرۆڤ دەتوانێت لە یەک کاتدا ئاماژە بە نووسینە ئایینییە ناوخۆییەکان و لێکۆڵینەوە ئەکادیمییەکان و مێژووی کۆمەڵایەتی بکات و جیاوازییەکانی ئامانجی هەر سەرچاوەیەک هەڵسەنگێنێت. ئەو ناونیشانانەی کە پەیوەندییان بە دەق و یادەوەری ئەم کۆمەڵگەیەوە هەیە لە تۆماری ئێستادا بریتین لە: سوتراکانی مەهایانا، ڤینایا و فەرمانە خانەدانییەکان. هاوکات لەگەڵ ئەمانەشدا مرۆڤ دەبێت نەریتی زارەکی و بەرهەمە مێژووییەکان و دیدگای گروپە جیاوازەکانیش ببینێت. هیچ پوختەیەکی گشتی ناتوانێت هەموو ئەزموونە تاکەکەسییەکان بگرێتەوە؛ ئەم پەیجە خاڵی دەستپێکی تێگەیشتنە نەک جێگرەوەی سەرچاوە تایبەتمەندەکان یان قسەی خودی فۆڵۆوەرەکان.