ادیان و مذاهب
۱۵۰ مطلب
سنت سوامینارایان (स्वामिनारायण सम्प्रदाय)سنتی وایشناوی درون هندوئیسم با شبکهٔ معابد و نهادهای آموزشی گسترده؛ سازمان‌های فرعی آن در دوره‌های بعد جدا شدند. بهاکتی به سوامینارایان و اخلاق دینی برجسته است؛ رابطهٔ خدا، روح و آواتار در مکاتب این سنت تبیین ویژه دارد.بودیسم مهایانه (महायान · 大乘)چتری برای مکاتب بودایی که آرمان بودی‌ستوه و مجموعه‌ای گسترده از سوتراهای مهایانه را می‌پذیرند؛ زن، پاک‌سرزمین و سنت‌های آسیای شرقی در این خانواده‌اند. شفقت و بودی‌چیتا، خالی‌بودگی و رهایی همهٔ موجودات در مکاتب مهایانه اهمیت دارند؛ تفسیر فلسفی متنوع است.بودیسم (बौद्ध धर्म · 佛教)بودیسم مجموعه‌ای از سنت‌های رهایی‌محور است که از تعلیم‌های گوتاما بودا آغاز شد و در آسیا و سپس جهان گسترش یافت؛ ترواده، مهایانه و وجره‌یانه دسته‌بندی‌های بزرگ آن‌اند. چهار حقیقت شریف، راه هشتگانه، ناپایداری و رهایی از رنج در بسیاری از مکاتب محوری‌اند؛ تفسیر نیروانا و آموزه‌های فلسفی میان شاخه‌ها متفاوت است.برهمو سماج (ব্রাহ্ম সমাজ)جنبشی اصلاح‌گرا در هند که توحید، آموزش جدید و اصلاح اجتماعی را پیوند داد و از سنت‌های هندو و گفت‌وگوی بین‌دینی اثر پذیرفت. تأکید بر خدای یگانه و نقد بت‌پرستی در صورت‌بندی این جنبش برجسته است؛ گروه‌های منشعب الهیات متفاوت دارند.وایشناویسم (वैष्णव सम्प्रदाय)یکی از سنت‌های بزرگ هندوئیسم با محوریت ویشنو و تجلی‌های او، به‌ویژه رام و کریشنا؛ مکاتب فلسفی و جماعتی متعددی دارد. بهاکتی یا محبت و سرسپردگی به ویشنو در بسیاری از شاخه‌ها بنیادین است؛ رابطهٔ خدا و جهان در مکاتب وایشناوی متفاوت تبیین می‌شود.اسمارتا (स्मार्त सम्प्रदाय)رویکردی در هندوئیسم که عبادت چند صورت الهی را در چارچوب وحدت برهمن می‌پذیرد؛ پنج‌خدایی آیینی در برخی جماعت‌ها شناخته شده است. فلسفهٔ ادویته ودانته در شماری از سنت‌های اسمارتا اثرگذار است؛ هویت و آیین میان خانواده‌ها و مکاتب متفاوت است.شاکتیسم (शाक्त सम्प्रदाय)جریانی در هندوئیسم که شَکتی، نیروی الهی مؤنث، را در مرکز الهیات و نیایش قرار می‌دهد؛ دورگا، کالی و الهه‌های محلی در آن برجسته‌اند. الهه می‌تواند واقعیت نهایی، مادر جهان یا نیروی پویای آفرینش فهمیده شود؛ تفسیرهای فلسفی و تانتریک متفاوت‌اند.شیوئیسم (शैव सम्प्रदाय)سنتی بزرگ در هندوئیسم با محوریت شیوا؛ شیوئیسم کشمیر، شیوا سیدهانتا و سنت‌های تامیل از جریان‌های شناخته‌شده‌اند. شیوا در برخی مکاتب خدای متعال، و در برخی نماد آگاهی یا واقعیت نهایی است؛ مناسک و فلسفه یکدست نیستند.آریه سماج (आर्य समाज)جنبشی اصلاح‌گرا در هندوئیسم که بازگشت به وداها، آموزش و اصلاح اجتماعی را پی گرفت و در هند و جوامع مهاجر گسترش یافت. یکتایی خدا، مرجعیت وداها و مخالفت با برخی رسوم متأخر از آموزه‌های شناخته‌شده‌اند؛ تفسیر آریه سماج از متون ویژگی خود را دارد.اسلام زیدی (الزيدية)سنتی شیعی که به زید بن علی می‌رسد و در تاریخ یمن حضوری عمیق داشته است؛ آموزهٔ امامت و روش فقهی آن با دوازده‌امامی و اسماعیلی تفاوت دارد. عدالت، توحید و امامت در کنار قرآن و فقه زیدی اهمیت دارند؛ مکاتب کلامی درون آن نیز متنوع‌اند.تصوف / عرفان اسلامی (التصوف)سنت‌های معنوی و طریقت‌هایی درون اسلام با تأکید بر تزکیه، معرفت و یاد خدا؛ تصوف می‌تواند در جوامع سنی و شیعه حضور داشته باشد و شاخه‌ای جدا و همگن نیست. احسان، محبت الهی، ذکر و تربیت معنوی مضامین رایج‌اند؛ زبان عرفانی و جایگاه شیخ در طریقت‌ها تفاوت دارد.اسلام اسماعیلی (الإسماعيلية)شاخه‌ای از تشیع که در مسئلهٔ جانشینی امام پس از جعفر صادق مسیر متمایزی یافت؛ نزاری و طیبی از شاخه‌های تاریخی آن‌اند. امامت زنده و تفسیر باطنی در شماری از سنت‌های اسماعیلی اهمیت دارد؛ ساختار و آموزه به شاخه وابسته است.هندوئیسم (सनातन धर्म · हिन्दू धर्म)هندوئیسم نامی فراگیر برای سنت‌های دینی متنوع جنوب آسیاست؛ وداها، اوپانیشادها، حماسه‌ها، پورانه‌ها و آیین‌های منطقه‌ای در تاریخ آن نقش دارند. دهرمه، کارما، تولدهای دوباره و رهایی در بسیاری از مکاتب مهم‌اند؛ خداشناسی از یگانه‌انگاری تا چندخدایی و رویکردهای غیرخداباورانه گسترده است.احمدیه (الجماعة الإسلامية الأحمدية)جنبشی برخاسته از محیط مسلمانان هند در اواخر سدهٔ نوزدهم با نهادهای فراملی امروز؛ تفسیر آن از جایگاه بنیان‌گذار محل اختلاف جدی با بسیاری از مسلمانان است. قرآن و عبادات اسلامی محوری است؛ برداشت احمدیه از مهدویت و نبوت و جایگاه غلام احمد با دیدگاه بسیاری از مکاتب مسلمان تفاوت دارد.شیعهٔ دوازده‌امامی (الشيعة الاثنا عشرية)بزرگ‌ترین شاخهٔ تشیع که به دوازده امام از علی تا محمد مهدی باور دارد و دورهٔ غیبت امام دوازدهم را در الهیات خود جای می‌دهد. امامت، عدالت، توحید و قرآن از موضوعات مرکزی‌اند؛ جایگاه مرجعیت و اجتهاد در جوامع معاصر مهم است.
اسلام سنی (أهل السنة والجماعة)بزرگ‌ترین شاخهٔ اسلام با سنت‌های فقهی و کلامی متعدد؛ مذاهب فقهی حنفی، مالکی، شافعی و حنبلی از شناخته‌شده‌ترین آن‌ها هستند. قرآن و سنت پیامبر منابع اصلی‌اند؛ تفسیر حدیث، فقه و کلام میان مکاتب سنی تفاوت دارد و رهبری دینی متمرکز جهانی وجود ندارد.اسلام شیعه (التشيّع)شاخه‌ای از اسلام که مسئلهٔ امامت و جایگاه خاندان پیامبر را در روایت دینی برجسته می‌کند؛ خود شامل سنت‌های دوازده‌امامی، اسماعیلی، زیدی و شاخه‌های دیگر است. توحید و قرآن با آموزه‌های گوناگون دربارهٔ امامت و مرجعیت دینی همراه است؛ تفسیر و نهادهای هر شاخه تفاوت دارد.اسلام اباضی (الإباضية)سنتی مستقل در اسلام با تاریخ مهم در عمان و جوامع شمال آفریقا؛ اباضیان خود را شاخه‌ای متمایز از دسته‌بندی‌های رایج سنی و شیعی می‌دانند. قرآن، سنت و میراث فقهی اباضی پایهٔ دین‌ورزی است؛ روایت‌های تاریخی و کلامی آن ویژگی‌های خاص خود را دارد.یهودیت انسان‌گرا (Humanistic Judaism)رویکردی در زندگی یهودی که هویت، تاریخ، فرهنگ و اخلاق یهودی را بدون الزام به باور خداباورانه محور قرار می‌دهد. خودمختاری انسانی، فرهنگ یهودی، همبستگی و اخلاق اجتماعی مهم‌اند؛ جماعت‌ها در آیین و میزان دینداری تنوع دارند.یهودیت اصلاح‌گرا (Reform Judaism · یهودیت لیبرال)جنبشی در یهودیت که در واکنش به دگرگونی‌های مدرن، بازاندیشی و تفسیر تاریخی سنت را پی گرفت و سپس در اروپا و آمریکای شمالی گسترش یافت. اخلاق پیامبران، عدالت اجتماعی و امکان تفسیر نو از سنت اهمیت دارد؛ میزان پایبندی آیینی و صورت‌بندی الهیاتی در جماعت‌ها متفاوت است.یهودیت بازسازی‌گرا (Reconstructionist Judaism)جنبشی مدرن که یهودیت را تمدنی در حال تحول می‌فهمد و جماعت، فرهنگ، زبان و آیین را در کنار باور دینی بررسی می‌کند. جامعهٔ یهودی و بازآفرینی مسئولانهٔ سنت در مرکز توجه است؛ تفسیر خداشناختی و مناسک می‌تواند فردی و جماعتی باشد.یهودیت قرائیمی (קראות · Qara’im)سنتی یهودی که مرجعیت مستقیم کتاب عبری را برجسته می‌کند و با تفسیر ربانی در جایگاه تلمود تفاوت دارد؛ جوامع آن در خاورمیانه و مناطق دیگر شکل گرفتند. مطالعه و تفسیر متن عبری در جماعت قرائیمی محور است؛ این سنت هم در طول تاریخ و هم میان جوامع خود متنوع بوده است.یهودیت حسیدی (חסידות · Hasidut)جریانی در یهودیت ارتدوکس با تأکید بر نیایش، شادی دینی، عرفان و رهبری ربّی‌های سلسله‌ای؛ جماعت‌های حسیدی بسیاری با سنت‌های جداگانه وجود دارند. حضور خدا در زندگی روزمره، نیت در عبادت و اهمیت رابطهٔ ربّی و جماعت از مضامین رایج‌اند؛ آموزه‌ها میان سلسله‌ها یکسان نیست.یهودیت محافظه‌کار / ماسورتی (Masorti Judaism · יהדות מסורתית)جریانی در یهودیت ربانی که پیوند با هلاخا و سنت را همراه با تفسیر تاریخی و تحول تدریجی دنبال می‌کند؛ نام ماسورتی در بسیاری از کشورها رایج است. تداوم سنت، پژوهش تاریخی و پاسخ‌گویی به شرایط جدید را با هم می‌بیند؛ تصمیم‌های آیینی در نهادهای جنبش شکل می‌گیرند.یهودیت ارتدوکس (יהדות אורתודוקסית)جریانی در یهودیت ربانی که پیوند الزام‌آور با تورات مکتوب و شفاهی و هلاخا را حفظ می‌کند؛ درون آن نیز سنت‌های حریدی، مدرن‌ارتدوکس و جماعتی متفاوت وجود دارد. پایبندی به هلاخا، مطالعهٔ تورات و زندگی جماعتی برجسته است؛ شیوهٔ تفسیر و میزان تعامل با جامعهٔ معاصر میان گروه‌ها فرق می‌کند.