تێگەیشتن لە کۆنفۆشیۆسیزم (儒教 · 儒學) پێویستی بە پشکنینی نەریتێکی ئایینی هەیە کە مێژوو و ئەزموونێکی کۆمەڵایەتی دیاریکراوی هەبێت. نەریتێکی ئەخلاقی و فیکری کە کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر پەروەردە و حکومەت لە چین و کۆریا و ژاپۆن و ڤێتنام هەیە؛ هەندێک جار وەک ئایین، فەلسەفە، یان سیستەمێکی ڕێوڕەسم وەسف دەکرێت. سەرچاوەی جوگرافی و مێژووی دەستپێکردنی: فێرکارییەکانی کۆنفۆشیۆس لە سەدەی شەشەم و پێنجەمی پێش زایین لە چین سەریهەڵدا و لە قۆناغەکانی دواتردا بوون بە نەریتێکی ئەخلاقی و پەروەردەیی و ڕێوڕەسمی. شوێنی جوگرافی: ئاسیا، چین، ویلایەتی لو؛ سەرچاوەی مێژوویی ناوچەیی؛ هیچ یەک شارێک نییە. کۆنفۆشیۆس (کۆنگفوزی) مامۆستای ناوەندی ئەم نەریتە بوو؛ شاگردەکانی ڕۆڵیان هەبوو لە گواستنەوەیدا.

بیروباوەڕ و ئیلاهیات. ڕێن (خێرخوازی)، ئایین، بەرپرسیارێتی، پەروەردە و هاوسەنگی کۆمەڵایەتی ناوەندین؛ تێڕوانینەکان لەسەر پێگەی ئایینییەکەی جیاوازن. سەبارەت بە خودا یان واقیعی پیرۆز، بەهەشت (تیان) چەمکێکی ناوەندییە؛ بیروباوەڕ و پراکتیکی ئایینی لە نێوان قوتابخانە کۆنفۆشیۆسەکاندا جیاوازە. ئەمە پێشەکییەکی گشتییە؛ قوتابخانە و کۆبوونەوەکان لەوانەیە فۆڕمی جیاوازیان هەبێت.

فیگەر و ڕێوڕەسمی پیرۆز. کەسایەتییە گرنگەکانی ناو گێڕانەوەی ئەم نەریتە بریتین لە: کۆنفۆشیۆس، مێنسیۆس، شونزی و مامۆستایانی کۆنفۆشیۆسی نوێ. پراکتیزە و ڕێوڕەسمە باوەکان: پەرستن و ڕێوڕەسمی باوباپیران، ڕێوڕەسمی پەروەردەیی و یادکردنەوەی کۆنفۆشیۆس. شوێنەکانی پەرستن یان کۆبوونەوە: پەرستگای کۆنفۆشیۆس، هۆڵی پەروەردەیی و قوربانگای باوباپیران.

دەق و ئەخلاق و بۆنە. سەرچاوە و یاسا گرنگەکان: گوتارەکان، پێنج کلاسیک، و شرۆڤەی جۆراوجۆر؛ دەقەکان لە قۆناغە جیاوازەکاندا لێکدراونەتەوە. بۆنە و ڕۆژە ئاینییەکان: ئاهەنگەکانی کۆنفۆشیۆس و ڕێوڕەسمی ساڵنامەی ناوخۆیی؛ پراکتیزەکان لە ڕۆژهەڵاتی ئاسیا جیاوازن. سەرکردە ئاینییەکان یان دامەزراوەکان: ماستەر، زانا، و دامەزراوە پەروەردەییەکان؛ یەک ڕۆحانیی گشتگیر نییە.

ڕادە و فرەچەشنی ناوخۆیی. ئەم نەریتە لە ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و کۆمەڵگاکانی ڕەوەنددا لایەنگر و کۆمەڵگەی هەیە. زمانە ئایینی یان دەقیەکانی بریتین لە زاراوەی کلاسیکی چینی و چینی، ژاپۆنی، کۆری و زمانە ناوخۆییەکان. فرەچەشنی ئایینی مێژوویی و ناوخۆیی و ناوخۆیی نابێت لە یەک گێڕانەوەدا کورت بکرێتەوە.

ئەم نووسینە بۆ مەبەستی مێژوویی و بەراوردکارییە. سەبارەت بە لقەکان و بەروارە ناکۆکەکان و خۆناونانی کۆمەڵگاکان، پێویستە بۆچوونی خودی شوێنکەوتووان و سەرچاوە تایبەتمەندەکانی هەمان نەریت لەبەرچاو بگیرێت. ناونیشانی ئەم نووسینە بنووسە: Movement.

ناوی ئەم نەریتە ڕەنگە چەند فۆرمێکی هەبێت لە زمان و قۆناغی جیاوازدا. ناوی ناوخۆیی کە لەم فایلەدا تۆمارکراوە بریتییە لە "儒教 · 儒學" و نازناوی فارسییەکەی "کۆنفۆشیۆسیزم"ە. بەکارهێنانی ئەم ناوانە لەناو کۆمەڵگادا هەمیشە وەک یەک نییە و هەندێک جار ناوی دەرەکی، ناوی ئەکادیمی، یان ئەو ناوەی کە شوێنکەوتووانیان هەڵیبژاردووە جیاوازن. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش ​​ناونیشانی ئەم پەیجە ڕێنوێنی گەڕان و ناسینەوەیە و بەتەنها سنووری ناسنامەی هەموو شوێنکەوتووانی دیاری ناکات.

بۆ تێگەیشتن لە سەردەمی سەرچاوە، پێویستە جیاوازی بکرێت لە نێوان گێڕانەوەی ئایینی و مێژووی دامەزراوەیی و مێژووی زانستی. لەم فایلەدا مەودای مێژوویی یان ڕوونکردنەوەکە بەم شێوەیە تۆمار کراوە: فێرکارییەکانی کۆنفۆشیۆس لە سەدەی شەشەم و پێنجەمی پێش زایین لە چین سەریان هەڵداوە و لە قۆناغەکانی دواتردا بوونەتە نەریتێکی ئەخلاقی و پەروەردەیی و ڕێوڕەسمی. ئەو ساڵەی کە بۆ هێڵی کاتیی دراوە تەنها ئاماژەیەکی نزیکە بۆ ڕێکخستن و ئەگەر سەرچاوەکان جیاواز بن، دەقی وەسفکەر پێش ژمارەکە دێت. پێکهاتنی زۆرێک لە نەریتەکان وردە وردە بوو؛ بۆیە ناتوانرێت هەمیشە ڕۆژێک، شارێک، یان تاکێک بە سەرەتای یەکلاکەرەوەی هەموویان هەژمار بکرێت.

گواستنەوەی زانستی ئایینی لەم نەریتەدا لە ڕێگەی دەق، فێرکردن، یادەوەری زارەکی، یان تێکەڵەیەک لەمانە. ئەو سەرچاوە و ڕێسایانەی کە لە زانیارییەکانی ئەم نووسینەدا ئاماژەیان پێکراوە بریتین لە: گوتارەکان، پێنج کلاسیکەکە و شرۆڤەی جۆراوجۆر؛ دەقەکان لە قۆناغە جیاوازەکاندا دووبارە خوێندراونەتەوە. هەروەها ئەو زمانانەی کە پەیوەندییان بە خوێندن و ڕێوڕەسمەوە هەیە، زاراوەی کلاسیکی چینی و چینی، ژاپۆنی، کۆری و زمانە ناوخۆییەکانن. ڕەنگە وەشان و وەرگێڕان و شرۆڤەی دەقەکان لە سەردەم و کۆمەڵگە جیاوازەکاندا جیاواز بن؛ لە ئەنجامدا ناوی کتێبێک یان زمانێک بە تەنیا ئاماژە بەوە ناکات کە هەموو شوێنکەوتووانی هەمان تێگەیشتن یان شێوازی خوێندنیان هەیە.

لە ژیانی ڕۆژانەدا فێرکارییەکان دەتوانن لە نوێژ، خێزان، پەروەردە، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و بڕیاری ئەخلاقیدا ڕەنگ بدەنەوە. فۆرمەکانی ناسراوی پراکتیزەکردنی ئایینی لەم حاڵەتەدا بریتین لە: ڕێوڕەسمی باوباپیران و پەرستش، ڕێوڕەسمی پەروەردەیی و ڕێزگرتن لە کۆنفۆشیۆس. هەندێک لەو پراکتیزانە گشتین، هەندێکی تر تەنها لە هەندێک بارودۆخ، کات، یان گروپێکدا ئەنجام دەدرێن. هەروەها ئاستی بەشداریکردنی شوێنکەوتووانیش جیاوازە: ڕەنگە کەسێک بە شێوەیەکی ڕێکوپێک ڕێوڕەسمەکان ئەنجام بدات، لە کاتێکدا کەسێکی دیکە زیاتر لەگەڵ میراتی کولتووری یان کۆبوونەوەی هەمان نەریتدا بناسرێتەوە.

شوێنەکانی پەرستن و کۆمەڵگا نوێنەرایەتی یادەوەری مێژوویی و پەیوەندی ناوخۆیی هەر کۆمەڵگەیەک دەکەن. لەم نەریتەدا، شوێنە ناسراوەکان یان فەزای ڕێوڕەسمی بریتین لە پەرستگای کۆنفۆشیۆس، هۆڵی فێرکردن و مەزارگەی باوباپیران. مەرج نییە هەموو ئەم فەزایانە بینای فەرمی پەرستگا یان کڵێسا بن؛ هەروەها ماڵەکان، شوێنە کراوەکان، مەزارگە ناوخۆییەکان و شوێنە سروشتییەکان دەتوانن ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕن. گرنگی و دەستڕاگەیشتن بە هەر شوێنێک پەیوەستە بە گێڕانەوەی ناوخۆیی و یاساکانی ئەو کۆمەڵگەیە و نابێت نموونەیەک بۆ هەموو بوارەکان گشتگیر بکرێت.

زۆرجار ساڵنامەی ئایینی مێژوو و سروشت و ژیانی کۆمەڵایەتی بەیەکەوە دەبەستێتەوە. بۆنە تۆمارکراوەکان بۆ ئەم نەریتە بریتین لە: فێستیڤاڵەکانی کۆنفۆشیۆس و ڕێوڕەسمەکانی ساڵنامەی ناوخۆیی؛ پراکتیزەکان لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ئاسیادا جیاوازن. ڕەنگە کات و شێوازی ڕێزگرتنەکە بەپێی ساڵنامەی مانگ یان خۆر، ناوچەی جوگرافی، لق و نەریتی خێزانەکە جیاواز بێت. هەندێک ڕۆژ پەیوەستن بە پەرستن یان ڕۆژووەوە، هەندێکی تر بۆنە بۆ کۆبوونەوە، یادکردنەوە، یان خزمەتکردنی کۆمەڵگا؛ مانای هەر بۆنەیەک دەبێت لە چوارچێوەی ئەو نەریت و کۆمەڵگایەدا بخوێنرێتەوە.

هەروەها پێکهاتەی سەرکردایەتی ئایینی و بڕیاردان بەشێکە لە ناسنامەی نەریتێک. لەم حاڵەتەدا ڕۆڵە دانپێدانراوەکان بەم شێوەیە باس دەکرێن: مامۆستایان، زانایان، و دامەزراوە پەروەردەییەکان؛ یەک ڕۆحانیی جیهانی نییە. دەتوانرێت دەسەڵات بەسەر سەرکردە ناوخۆییەکان، مامۆستایان، دەستە هەڵبژێردراوەکان، خێزانە ئایینییەکان، یان دەقی دەسەڵاتداردا دابەش بکرێت. لە زۆرێک لە ئایینەکاندا یەک ڕێکخراوی ناوەندی نییە و چەندین ناوەندی دەسەڵاتدار لە یەک کاتدا کاردەکەن؛ بۆیە مەرج نییە نازناوی دەسەڵات یان دامەزراوەیەک بەو مانایە بێت کە نوێنەرایەتی هەموو شوێنکەوتووانی دەکات لە سەرانسەری جیهاندا.

پانتایی جوگرافیای ئایینێک چ لە ڕووی مێژووییەوە و هەم لە ڕووی ئەمڕۆوە جیاواز بووە. کۆمەڵگاکانی سەر بە کۆنفۆشیۆس لە ڕۆژهەڵاتی ئاسیا لە کۆمەڵگە ڕەوەندەکاندا دەژین و زمانە کلاسیکییەکانی چینی، چینی، ژاپۆنی، کۆری و زمانە ناوخۆییەکان لە هەندێکیاندا لە دەقەکانیان، وانەوتنەوەکانیان، یان گفتوگۆی ڕۆژانەیاندا ئامادەن. کۆچکردن، بازرگانی، پەروەردە، گۆڕانی سنوورە سیاسییەکان و بەرکەوتنی نێوان نەوەکان هەموویان کاریگەرییان لەسەر فۆرمەکانی ناوخۆیی پراکتیزەکردنی ئایینی هەبووە. لە ئەنجامدا ئەزموونی شوێنکەوتوویەک لە وڵاتێکدا ڕەنگە جیاوازییەکی بەرچاوی لەگەڵ شوێنکەوتوانی هەمان نەریت لە ناوچەیەکی دیکەدا هەبێت.

پۆلێنکردنی ئەم نووسینە بریتییە لە "جووڵە" و بۆ مەبەستی کەتەلۆگکردن بەکاردێت. ئەم ناوە حوکمدان نییە سەبارەت بە ڕەسەنایەتی، بەها، یان باڵادەستی هیچ گروپێک. سنوورەکانی نێوان ئایین، ئایین، بزووتنەوە و نەریتی کولتووری هەمیشە لە لێکۆڵینەوە و خۆناساندنی کۆمەڵگادا ڕوون نین؛ بە تایبەتی لەو نەریتانەی کە چەندین لقیان هەیە یان لەگەڵ نەریتە دراوسێکاندا تێکەڵاون. بوارەکانی ئەم لاپەڕەیە زانیاری سەرەتایی گەڕان دەدەن و مەبەست لێی جێگرتنەوەی گێڕانەوەی ناوخۆیی یان گفتوگۆکان نییە لەگەڵ شوێنکەوتووان.

مرۆڤ لە لێکۆڵینەوە لە بیروباوەڕی هەر کۆمەڵگەیەکدا دەبێت جیاوازی نێوان دەقی ڕەسمی و پراکتیزەکردنی ڕاستەقینەی خەڵکیش لەبەرچاو بگرێت. ڕێن (خێرخوازی)، ڕێوڕەسم، بەرپرسیارێتی، پەروەردە و هاوسەنگی کۆمەڵایەتی ناوەندین؛ تێڕوانینەکان لەسەر پێگەی ئایینییەکەی جیاوازن. ئەم قسەیە پوختەیە بۆ پێشەکی؛ ئەندامانی خێزانێک، نەوەیەک، یان کۆمەڵگەیەک لەوانەیە جیاواز بن لەسەر لێکدانەوە، پلەی پابەندبوون، یان یەکەمایەتی بەهاکان. ئەم جۆرە جیاوازیانە لە مێژووی ئایینەکاندا دیاردەیەکی ئاساییە و نابێت وەک دژایەتییەکی سادە یان نەبوونی شوناسی هاوبەش لێکبدرێتەوە. بۆ تێگەیشتنێکی وردتر، هەر ئیدیعایەک دەبێت لە بەرامبەر مێژوو و زمان و بەستێنی کۆمەڵایەتی ئەو کۆمەڵگایەدا بپێورێت.

ئەم پێشەکییە بە ئەنقەست جیاوازی دەکات لە نێوان زانیاری تاڕادەیەک باش بەڵگەدار و بابەتگەلێک کە گێڕانەوەی جیاوازیان هەیە. بەشەکانی سەر دامەزرێنەر یان کەسایەتی ناوەندی دەڵێن: کۆنفۆشیۆس (کۆنگفوزی) مامۆستای ناوەندی نەریت بووە؛ شاگردەکانی ڕۆڵیان هەبوو لە گواستنەوەیدا. ئەگەر نەریتێک یەک دامەزرێنەری نەبێت، ئەمە بەو مانایە نییە کە نەریتێک گرنگ نییە؛ زۆرێک لە ئایینەکان لە گەشەسەندنی فرە نەوە و گواستنەوەی خێزانیی و ناوخۆییەوە سەریان هەڵداوە. هەروەها ژمارەکانی ناو خشتەی بەروارەکان بۆ مەبەستی فەرمانکردنن و بانگەشەی ئەوە ناکەن کە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە بەروارێکی ناکۆکی لەسەر دەسەلمێنن.

بۆ تەواوکردنی توێژینەوەکە، مرۆڤ دەتوانێت لە یەک کاتدا ئاماژە بە نووسینە ناو ئایینییەکان و لێکۆڵینەوە ئەکادیمییەکان و مێژووی کۆمەڵایەتی بکات و جیاوازییەکانی ئامانجی هەر سەرچاوەیەک هەڵسەنگێنێت. ناونیشانەکانی پەیوەست بە دەق و یادەوەری ئەم کۆمەڵگەیە لە تۆماری ئێستادا بریتین لە: وتار، پێنج کتێبی کلاسیکی، و شرۆڤەی جۆراوجۆر؛ دەقەکان لە قۆناغە جیاوازەکاندا خوێندراونەتەوە. هاوکات لەگەڵ ئەمەشدا مرۆڤ دەبێت گێڕانەوەی زارەکی و بەرهەمە مێژووییەکان و دیدگای گروپە جیاوازەکانیش ببینێت. هیچ پوختەیەکی گشتی ناتوانێت هەموو ئەزموونە تاکەکەسییەکان بگرێتەوە؛ ئەم پەیجە خاڵی دەستپێکی تێگەیشتنە نەک جێگرەوەی سەرچاوە تایبەتمەندەکان یان قسەی خودی شوێنکەوتووەکان.

لق و پێگەی کۆنفۆشیۆس لە پۆلێنکردنی ئایینەکاندا

کۆنفۆشیۆسیزم هەم وەک نەریتێکی فەلسەفی و هەم وەک پراکتیزەیەکی کۆمەڵایەتی و ئایینی دەخوێندرێتەوە. کۆنفۆشیۆسی نوێ، چێنگژۆ و لووانگ ناوی قوتابخانەکانی بیرکردنەوەن؛ نابێت بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی بە ئایینی سەربەخۆ ناوببرێت.

ڕەوتی بەکارهێنانی بیرکردنەوە و ڕێوڕەسمەکان

  • میراتی دەق و ڕێوڕەسمی کلاسیک؛ نیوکۆنفۆشیۆسیزم
  • چێنگژۆ؛ لووانگ؛ ڕێوڕەسمی باوباپیران و خێزان و دەوڵەت کە ئەرکی جیاوازیان هەیە

ڕێبەری پۆلێنکردن: ئەتڵەسی بینراو و لقی ئایینە جیهانییەکان، چاپ. ۱۵ تشرینی یەکەم ۲۰۲۶ ، لاپەڕەکان 14 .