تێگەیشتن لە دیگامبارا جاینیزم (دیगंबरजयن) پێویستی بە پشکنینی نەریتێکی ئایینی هەیە کە مێژوویەکی دیاریکراو و ئەزموونی کۆمەڵایەتی هەبێت. نەریتێکی جاینی کە ڕێبازێکی خانەقای تایبەتی هەیە؛ لە ئایدیاڵە مێژووییەکەیدا، دەروێشە تەواوەکان دەستبەرداری جلوبەرگی دونیا دەبن، لە کاتێکدا ڕاهیب و شوێنکەوتوانی ئاسایی یاسای تایبەت بە خۆیان هەیە. بنەچەی جوگرافی و بەرواری سەرچاوە: یەکێکە لە دوو نەریتی سەرەکی جاین؛ جیاوازییە دامەزراوەیی و ڕێوڕەسمییەکانی لە سەدەکانی یەکەمی زایینیدا پەرەی سەند. شوێنی جوگرافی: ئاسیا، هیندستان، دەکان و کارناتاکا؛ بیهار و دەشتی گەنجتیک لە مێژووی سەرەتاییدا؛ چەندین ناوەندی زیارەت. دامەزرێنەرێکی جیاواز نییە؛ ئەنجامی پەرەسەندن لەناو کۆمەڵگەی جاینەکاندا.

بیروباوەڕ و ئیلاهیات. ئەحیمسا و ڕزگاری ڕۆح ناوەندین؛ دیگامبارا و شوێتامبار لە دەق و ئایکۆنۆگرافی و هەندێک فەرماندا جیاوازن. سەبارەت بە خودا یان واقیعی پیرۆز، هیچ خودایەکی تاکە دروستکەر لە ناوەندی عەقیدەکەدا نییە؛ گەردوون و ڕزگاری لە ڕووی چەمکەکانی جیڤا و کارما و مۆکشا ڕوون دەکرێنەوە. ئەمە پێشەکییەکی گشتییە؛ قوتابخانە و کۆمەڵگاکان لەوانەیە فۆرمولاسیۆنی جیاوازیان هەبێت.

فیگەر و ڕێوڕەسمی پیرۆز. کەسایەتییە گرنگەکانی گێڕانەوەی ئەم نەریتە بریتین لە: تیرتنکاراکان، بە تایبەت مەهاڤیرا و باهوبالی؛ دیگامبارا ئاچاریاس. پراکتیزە و ڕێوڕەسمە باوەکان: مێدیتەیشن، ڕۆژوو، پوجا و دیسیپلینە تایبەتەکانی خانەقا؛ پراکتیزەکان ناوچەیین. شوێنەکانی پەرستن یان کۆبوونەوە: پەرستگا و مەزارگەی جاینی باهوبالی و تیرتانکارا.

دەق و ئەخلاق و بۆنە. سەرچاوە و یاسا گرنگەکان: دەق و شرۆڤەکانی دیگامبارا و پێنج نەزرەکەی جاین؛ یاساکانی دەروێش و کەسانی ئاسایی جیاوازن. بۆنە و ڕۆژە ئاینییەکان: داسلاکشان، مەهاڤیرا جایانتی، و فێستیڤاڵە ناوخۆییەکانی جاین. سەرکردە ئاینییەکان یان دامەزراوەکان: ئاچاریەکان، دەروێشەکان و کۆبوونەوە ناوخۆییەکان.

ڕادە و فرەچەشنی ناوخۆیی. ئەم نەریتە لە هیندستان و لە کۆمەڵگە ڕەوەندەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا و ئەوروپا و ئەمریکای باکووردا شوێنکەوتوو و کۆمەڵگەی هەیە. زمانە ئایینییەکان یان کتێبە پیرۆزییەکانی بریتین لە زمانەکانی پراکریت، سانسکریت، گوجاراتی، هیندی و زمانە ناوچەییەکان. هەمەجۆریی مێژوویی و ناوخۆیی و ناو ئایینی نابێت لە یەک گێڕانەوەدا کورت بکرێتەوە.

ئەم نووسینە بۆ ناساندنی مێژوویی و بەراوردکارییە. سەبارەت بە لقەکان و بەروارە ناکۆکەکان و خۆناونانی پێکهاتەکان، پێویستە بۆچوونی خودی شوێنکەوتووان و سەرچاوە تایبەتمەندەکانی هەمان نەریت لەبەرچاو بگیرێت. ناونیشانی ئەم نووسینە بنووسە: ئایین / لق.

ناوی ئەم نەریتە ڕەنگە چەند فۆرمێکی هەبێت لە زمان و قۆناغی جیاوازدا. ناوی ناوخۆیی کە لەم فایلەدا تۆمار کراوە "دیگابەر جاین"ە و نازناوی فارسییەکەی "دیگابەر جاینیزم"ە. بەکارهێنانی ئەم ناوانە لەناو کۆمەڵگادا هەمیشە وەک یەک نییە و هەندێکجار ناوی دەرەکی، ناوی ئەکادیمی، یان ئەو ناوەی کە شوێنکەوتووەکانیان هەڵیبژاردووە جیاوازن. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش ​​ناونیشانی ئەم پەیجە ڕێنمایی گەڕان و ناسینەوەیە و بەتەنها سنووری ناسنامەی هەموو شوێنکەوتووانی دیاری ناکات.

بۆ تێگەیشتن لە سەردەمی سەرچاوە، پێویستە جیاوازی بکرێت لە نێوان گێڕانەوەی ئایینی و مێژووی دامەزراوەیی و مێژووی زانستی. لەم فایلەدا مەودای مێژوویی یان ڕوونکردنەوەکە بەم شێوەیە تۆمار کراوە: یەکێک لە دوو نەریتی سەرەکی جاین؛ جیاوازییە دامەزراوەیی و ڕێوڕەسمییەکانی لە سەدەکانی یەکەمی زایینیدا دروست بوون. ئەو ساڵەی کە بۆ هێڵی کاتیی دراوە تەنها ئاماژەیەکی نزیکە بۆ ڕێکخستن و ئەگەر سەرچاوەکان جیاواز بن، دەقی وەسفکەر پێش ژمارەکە دێت. پێکهاتنی زۆرێک لە نەریتەکان وردە وردە بوو؛ بۆیە ناتوانرێت هەمیشە ڕۆژێک، شارێک، یان تاکێک بە سەرەتای یەکلاکەرەوەی هەموویان هەژمار بکرێت.

گواستنەوەی زانستی ئایینی لەم نەریتەدا لە ڕێگەی دەق، فێرکردن، یادەوەری زارەکی، یان تێکەڵەیەک لەمانە. ئەو سەرچاوە و ڕێسایانەی کە لە زانیارییەکانی ئەم نووسینەدا ئاماژەیان پێکراوە بریتین لە: دەق و شرۆڤەکانی دیگامبارا و پێنج نەزرەکەی جاین؛ یاساکانی خانەقا و ئاسایی جیاوازن. زمانەکانی پەیوەست بە خوێندن و ڕێوڕەسمەکان بریتین لە زمانەکانی پراکریت، سانسکریت، گوجاراتی، هیندی و زمانە ناوچەییەکان. ڕەنگە وەشانی و وەرگێڕان و شرۆڤەی دەقەکان لە سەرانسەری سەردەم و کۆمەڵگاکاندا جیاواز بن؛ بۆیە ناوی کتێبێک یان زمانێک بە تەنیا ئاماژە بەوە ناکات کە هەموو شوێنکەوتووانی هەمان تێگەیشتن یان شێوازی خوێندنیان هەیە.

لە ژیانی ڕۆژانەدا فێرکارییەکان دەتوانن لە نوێژ، خێزان، پەروەردە، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و بڕیاری ئەخلاقیدا ڕەنگ بدەنەوە. فۆرمەکانی ناسراوی پراکتیزەکردنی ئایینی لەم حاڵەتەدا بریتین لە: مێدیتەیشن، ڕۆژوو، پوجا و دیسیپلینە تایبەتەکانی خانەقا؛ پراکتیکەکان ناوچەیین. هەندێک لەم کارانە گشتگیرن و هەندێکیان تەنها لە هەندێک بارودۆخ، کات، یان کۆبوونەوەدا ئەنجام دەدرێن. هەروەها ئاستی بەشداریکردنی شوێنکەوتووانیش جیاوازە: ڕەنگە کەسێک بە شێوەیەکی ڕێکوپێک ڕێوڕەسمەکان ئەنجام بدات، لە کاتێکدا کەسێکی دیکە زیاتر لەگەڵ میراتی کولتووری یان کۆبوونەوەی هەمان نەریتدا بناسرێتەوە.

شوێنەکانی پەرستن و کۆمەڵگا نوێنەرایەتی یادەوەری مێژوویی و پەیوەندی ناوخۆیی هەر کۆمەڵگەیەک دەکەن. لەم نەریتەدا شوێنە ناسراوەکان یان فەزای ڕێوڕەسمی بریتین لە پەرستگای جاینی و مەزارگەی باهوبالی و تیرتانکارا. مەرج نییە هەموو ئەم فەزایانە بینای فەرمی پەرستگا یان کڵێسا بن؛ هەروەها ماڵەکان، شوێنە کراوەکان، مەزارگە ناوخۆییەکان و شوێنە سروشتییەکان دەتوانن ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕن. گرنگی و دەستڕاگەیشتن بە هەر شوێنێک پەیوەستە بە گێڕانەوەی ناوخۆیی و نۆرمەکانی ئەو کۆمەڵگەیە و نابێت نموونەیەک بۆ هەموو بوارەکان گشتگیر بکرێت.

زۆرجار ساڵنامەی ئایینی مێژوو و سروشت و ژیانی کۆمەڵایەتی بەیەکەوە دەبەستێتەوە. ئەو ڕووداوانەی بۆ ئەم نەریتە تۆمارکراون بریتین لە داس لاکشان، مەهاڤیر جایانتی و فێستیڤاڵە ناوخۆییەکانی جاین. ڕەنگە کات و شێوازی ئاهەنگگێڕان بەپێی ساڵنامەی مانگ یان خۆر، ناوچەی جوگرافی، لق و نەریتی خێزانەکە جیاواز بێت. هەندێک ڕۆژ پەیوەستن بە پەرستن یان ڕۆژووەوە، هەندێکی تر بۆنە بۆ کۆبوونەوە، یادکردنەوە، یان خزمەتکردنی کۆمەڵگا؛ مانای هەر ڕووداوێک دەبێت لە چوارچێوەی ئەو نەریت و کۆمەڵگەیەدا بخوێنرێتەوە.

هەروەها پێکهاتەی سەرکردایەتی ئایینی و بڕیاردان بەشێکە لە ناسنامەی نەریتێک. لەم حاڵەتەدا ڕۆڵە دانپێدانراوەکان بەم شێوەیە باس دەکرێن: ئاچاریا، دەروێش و کۆبوونەوە ناوخۆییەکان. دەتوانرێت دەسەڵات بەسەر سەرکردە ناوخۆییەکان، مامۆستایان، دەستە هەڵبژێردراوەکان، خێزانە ئایینییەکان، یان دەقی دەسەڵاتداردا دابەش بکرێت. لە زۆرێک لە ئایینەکاندا یەک ڕێکخراوی ناوەندی نییە و چەندین ناوەندی دەسەڵاتدار لە یەک کاتدا کاردەکەن؛ بۆیە مەرج نییە نازناوی دەسەڵات یان دامەزراوەیەک بەو مانایە بێت کە نوێنەرایەتی هەموو شوێنکەوتووانی دەکات لە سەرانسەری جیهاندا.

پانتایی جوگرافیای ئایینێک چ لە ڕووی مێژووییەوە و هەم لە ڕووی ئەمڕۆوە جیاواز بووە. کۆمەڵگاکانی پەیوەست بە دیگامبارا جاینیزم لە هیندستان و لە کۆمەڵگە کۆچبەرەکان لە ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا و ئەوروپا و ئەمریکای باکوور دەژین و هەندێکیان لە دەقەکانیان، وانەوتنەوە یان گفتوگۆی ڕۆژانەیاندا زمانەکانی پراکریت، سانسکریت، گوجاراتی، هیندی و ناوچەیی بەکاردەهێنن. کۆچکردن، بازرگانی، پەروەردە، گۆڕانی سنوورە سیاسییەکان و بەرکەوتنی نێوان نەوەکان هەموویان کاریگەرییان لەسەر فۆرمەکانی ناوخۆیی پراکتیزەکردنی ئایینی هەبووە. لە ئەنجامدا ئەزموونی شوێنکەوتوویەک لە وڵاتێکدا ڕەنگە جیاوازییەکی بەرچاوی لەگەڵ شوێنکەوتوانی هەمان نەریت لە ناوچەیەکی دیکەدا هەبێت.

پۆلێنکردنی ئەم نووسینە بریتییە لە "ئاین / لق" و بۆ مەبەستی کەتەلۆگکردن بەکاردێت. ئەم ناوە حوکمدان نییە سەبارەت بە ڕەسەنایەتی، بەها، یان باڵادەستی هیچ گروپێک. سنوورەکانی نێوان ئایین، ئایین، بزووتنەوە و نەریتی کولتووری هەمیشە لە لێکۆڵینەوە و خۆناساندنی کۆمەڵگادا ڕوون نین؛ بە تایبەتی لەو نەریتانەی کە چەندین لقیان هەیە یان تێکەڵ بە نەریتە دراوسێکانن. بوارەکانی ئەم لاپەڕەیە زانیاری سەرەتایی گەڕان دەدەن و مەبەست لێی جێگرتنەوەی گێڕانەوەی ناوخۆیی یان گفتوگۆکان نییە لەگەڵ شوێنکەوتووان.

مرۆڤ لە لێکۆڵینەوە لە بیروباوەڕی هەر پێکهاتەیەکدا، دەبێت جیاوازی نێوان دەقی فەرمی و پراکتیزەکردنی ڕاستەقینەی خەڵکیش لەبەرچاو بگرێت. ئەحیمسا و ڕزگاری ڕۆح ناوەندین؛ دیگامبارا و شوێتامبار لە دەق و ئایکۆنۆگرافی و هەندێک فەرماندا جیاوازن. ئەمە پێشەکییەکی کورتە؛ ئەندامانی خێزانێک، ڕەچەڵەکێک، یان کۆمەڵگەیەک لەوانەیە لە لێکدانەوە، پلەی پابەندبوون، یان یەکەمایەتی بەهاکان جیاواز بن. ئەم جۆرە جیاوازییانە دیاردەیەکی ئاساییە لە مێژووی ئایینەکاندا و نابێت وەک دژایەتییەکی سادە یان نەبوونی شوناسی هاوبەش لێکبدرێتەوە. بۆ تێگەیشتنێکی وردتر، هەر ئیدیعایەک دەبێت لە بەرامبەر مێژوو و زمان و چوارچێوەی کۆمەڵایەتی خودی کۆمەڵگاکەدا بپێورێت.

ئەم پێشەکییە بە ئەنقەست جیاوازی دەکات لە نێوان زانیاری تاڕادەیەک باش بەڵگەدار و بابەتگەلێک کە گێڕانەوەی جیاوازیان هەیە. ئەو بەشانەی باس لە دامەزرێنەر یان کەسایەتی ناوەندی دەکەن دەڵێن: دامەزرێنەرێکی جیاواز نییە؛ دەرئەنجامی پەرەسەندنە لەناو کۆمەڵگەی جاینەکاندا. ئەگەر نەریتێک یەک دامەزرێنەری نەبێت، ئەمە بەو مانایە نییە کە نەریتێک گرنگ نییە؛ زۆرێک لە ئایینەکان لە پەرەسەندنی فرە نەوەی و گواستنەوەی خێزانیی و ناوخۆییەوە سەریان هەڵداوە. هەروەها ژمارەکانی ناو خشتەی بەروارەکان بۆ مەبەستی فەرمانکردنن و بانگەشەی ئەوە ناکەن کە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە بەروارێکی ناکۆکی لەسەر دەسەلمێنن.

بۆ تەواوکردنی لێکۆڵینەوەکە مرۆڤ دەتوانێت لە یەک کاتدا ئاماژە بە نووسینەکانی ئایینی ناوەوە و لێکۆڵینەوەی ئەکادیمی و مێژووی کۆمەڵایەتی بکات و جیاوازیەکانی ئامانجی هەر سەرچاوەیەک هەڵسەنگێنێت. ئەو ناونیشانانەی پەیوەستن بە دەق و یادەوەری ئەم کۆمەڵگەیە لە تۆماری ئێستادا بریتین لە: دەق و شرۆڤەی دیگامبارا و جاین؛ یاساکانی دەروێش و کەسانی ئاسایی جیاوازن. هاوکات لەگەڵ ئەمەشدا مرۆڤ دەبێت نەریتی زارەکی و بەرهەمە مێژووییەکان و دیدگای گروپە جیاوازەکانیش ببینێت. هیچ پوختەیەکی گشتی ناتوانێت هەموو ئەزموونە تاکەکەسییەکان بگرێتەوە؛ ئەم پەیجە خاڵی دەستپێکی تێگەیشتنە نەک جێگرەوەی سەرچاوە تایبەتمەندەکان یان قسەی خودی شوێنکەوتووەکان.