ئایینی جاینیزم (जैन धर्म)

تێگەیشتن لە ئایینی جاینیزم (ژن धर्म) پێویستی بە پشکنینی نەریتێکی ئایینی هەیە کە مێژوویەکی دیاریکراو و ئەزموونی کۆمەڵایەتی هەبێت. ئایینێکی سەربەخۆ لە باشووری ئاسیا کە مێژوویەکی خانەقای و فەلسەفەیەکی فرەلایەنە و ئەخلاقی توندی زیاننەدان؛ دوو نەریتی سەرەکی هەیە، دیگامبارا و شوێتامبار. سەرچاوەی جوگرافی و مێژووی دەستپێکردنی: نەریتی کۆن و کۆنی باشووری ئاسیا؛ مەهاڤیرا بە دوا تیرتانکارای ئەم قۆناغە لە سەدەی شەشەم یان پێنجەمی پێش زایین دادەنرێت. شوێنی جوگرافی: ئاسیا، هیندستان، بیهار و دەشتی گەنجتیک؛ بیهار و دەشتی گەنجتیک لە مێژووی سەرەتاییدا؛ چەندین ناوەندی زیارەت. هیچ تاکە دامەزرێنەرێک؛ ڕیشابا و... ۲۴ تیرتانکاراکان لە نەریتی جاینەکاندا جێگەیان هەیە؛ مەهاڤیرا مامۆستایەکی گرنگی مێژووییە.

بیروباوەڕ و ئیلاهیات. ئاهیمسا، جیڤا، کارما و ڕزگاری ناوەندین؛ گەردوون بەبێ یەک دروستکەر ڕوون دەکرێتەوە. سەبارەت بە خودا یان واقیعی پیرۆز، تاکە خودای دروستکەر لە ناوەنددا نییە؛ بوونەوەرە ئازادکراوەکان و تیرتناگاراس مۆدێل و ئۆبژەی ڕێزگرتنن. ئەم وەسفە پێشەکییەکی گشتییە؛ قوتابخانە و کۆمەڵگاکان لەوانەیە فۆرمولاسیۆنی جیاوازیان هەبێت.

فیگەر و ڕێوڕەسمی پیرۆز. کەسایەتییە گرنگەکانی ناو گێڕانەوەکانی ئەم نەریتە بریتین لە: ۲۴ تیرتانکاراکان، بە تایبەت مەهاڤیرا و پارشوراما؛ دەروێش و مامۆستایان. پراکتیزە و ڕێوڕەسمە باوەکان: پێنج نەزر، مێدیتەیشن، ڕۆژوو، دانپێدانانی ڕێوڕەسمی، زیارەت و پەرستنی پەرستگا؛ دوو نەریتی سەرەکی جیاوازن. شوێنەکانی پەرستن یان کۆبوونەوە: پەرستگاکانی جاینی، مەزارگەی تیرتانکارا و پیرۆزگاکانی شاخ.

دەق و ئەخلاق و بۆنە. سەرچاوە و ڕێسا گرنگەکان: ئاگاما و نەریتە لێکدانەوەکان؛ ئەحیمسا و دیسیپلینی خانەقا بنەمایەکی گرنگن. بۆنە و ڕۆژە ئاینییەکان: پاریوش، داسلاکشان، مەهاڤیر جایانتی و بۆنە کۆمەڵایەتییەکان. سەرکردە ئاینییەکان یان دامەزراوەکان: ئاچاریا، دەروێش، ڕاهیب و دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکان.

ڕادە و فرەچەشنی ناوخۆیی. ئەم نەریتە لە هیندستان و لە کۆمەڵگە ڕەوەندەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا و ئەوروپا و ئەمریکای باکووردا شوێنکەوتوو و کۆمەڵگەی هەیە. زمانە ئایینییەکان یان کتێبە پیرۆزییەکانی بریتین لە زمانەکانی پراکریت، سانسکریت، گوجاراتی، هیندی و زمانە ناوچەییەکان. هەمەجۆریی مێژوویی و ناوخۆیی و ناو ئایینی نابێت لە یەک گێڕانەوەدا کورت بکرێتەوە.

ئەم نووسینە بۆ ناساندنی مێژوویی و بەراوردکارییە. سەبارەت بە لقەکان و بەروارە ناکۆکەکان و خۆناونانی کۆمەڵگاکان، پێویستە بۆچوونی خودی شوێنکەوتووان و سەرچاوە تایبەتمەندەکانی هەمان نەریت لەبەرچاو بگیرێت. ناونیشانی ئەم نووسینە بنووسە: ئایین.

ناوی ئەم نەریتە ڕەنگە چەند فۆرمێکی هەبێت لە زمان و قۆناغی جیاوازدا. ناوی ناوخۆیی کە لەم فایلەدا تۆمارکراوە "جاین دارما"یە و نازناوی فارسییەکەی "جاینیزم"ە. بەکارهێنانی ئەم ناوانە لەناو کۆمەڵگادا هەمیشە وەک یەک نییە و هەندێکجار ناوی دەرەکی، ناوی ئەکادیمی، یان ئەو ناوەی کە شوێنکەوتووەکانیان هەڵیبژاردووە جیاوازن. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش ​​ناونیشانی ئەم پەیجە ڕێنمایی گەڕان و ناسینەوەیە و بەتەنها سنووری ناسنامەی هەموو شوێنکەوتووانی دیاری ناکات.

بۆ تێگەیشتن لە سەردەمی سەرچاوە، پێویستە جیاوازی بکرێت لە نێوان گێڕانەوەی ئایینی و مێژووی دامەزراوەیی و مێژووی توێژینەوە. لەم فایلەدا مەودای مێژوویی یان ڕوونکردنەوەکە بەم شێوەیە تۆمار کراوە: نەریتی کۆن و کۆنی باشووری ئاسیا؛ مەهاڤیرا لە سەدەی شەشەم یان پێنجەمی پێش زایین بە دوا تیرتاکارای ئەم قۆناغە دادەنرێت. ئەو ساڵەی کە بۆ هێڵی کاتیی دراوە تەنها ئاماژەیەکی نزیکە بۆ ڕێکخستن و ئەگەر سەرچاوەکان جیاواز بن، دەقی وەسفکەر پێش ژمارەکە دێت. پێکهاتنی زۆرێک لە نەریتەکان وردە وردە بوو؛ بۆیە ناتوانرێت هەمیشە ڕۆژێک، شارێک، یان تاکێک بە سەرەتای یەکلاکەرەوەی هەموویان هەژمار بکرێت.

گواستنەوەی زانستی ئایینی لەم نەریتەدا لە ڕێگەی دەق، فێرکردن، یادەوەری زارەکی، یان تێکەڵەیەک لەمانە. ئەو سەرچاوە و ڕێسایانەی کە لە زانیارییەکانی ئەم نووسینەدا ئاماژەیان پێکراوە بریتین لە: ئاگاما و نەریتە تەفسیرییەکان؛ ئاهیمسا و دیسیپلینی خانەقا بنەمایەکی گرنگن. زمانەکانی پەیوەست بە خوێندن و ڕێوڕەسمەکان بریتین لە زمانەکانی پراکریت، سانسکریت، گوجاراتی، هیندی و زمانە ناوچەییەکان. ڕەنگە وەشانی و وەرگێڕان و شرۆڤەی دەقەکان لە سەرانسەری سەردەم و کۆمەڵگاکاندا جیاواز بن؛ بۆیە ناوی کتێبێک یان زمانێک بە تەنیا ئاماژە بەوە ناکات کە هەموو شوێنکەوتووانی هەمان تێگەیشتن یان شێوازی خوێندنیان هەیە.

لە ژیانی ڕۆژانەدا فێرکارییەکان دەتوانن لە نوێژ، خێزان، پەروەردە، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و بڕیاری ئەخلاقیدا ڕەنگ بدەنەوە. فۆرمەکانی دانپێدانراوی پراکتیزەکردنی ئایینی لەم حاڵەتەدا بریتین لە: پێنج نەزر، مێدیتەیشن، ڕۆژوو، دانپێدانانی ڕێوڕەسمی، زیارەت و پەرستنی پەرستگا؛ جیاوازی لە نێوان دوو نەریتی سەرەکیدا هەیە. هەندێک لەم کارانە گشتین و هەندێکیشیان تەنها لە هەندێک بارودۆخ، کات، یان کۆبوونەوەدا ئەنجام دەدرێن. هەروەها ئاستی بەشداریکردنی شوێنکەوتووانیش جیاوازە: ڕەنگە کەسێک بە شێوەیەکی ڕێکوپێک ڕێوڕەسمەکان ئەنجام بدات، لە کاتێکدا کەسێکی دیکە زیاتر لەگەڵ میراتی کولتووری یان جەماعەتی هەمان نەریتدا بناسرێتەوە.

شوێنەکانی پەرستن و کۆمەڵگا نوێنەرایەتی یادەوەری مێژوویی و پەیوەندی ناوخۆیی هەر کۆمەڵگەیەک دەکەن. لەم نەریتەدا، شوێنە ناسراوەکان یان فەزای ڕێوڕەسمی بریتین لە پەرستگاکانی جاین، مەزارگە تیرتانکارا و پیرۆزگاکانی شاخ. مەرج نییە هەموو ئەم فەزایانە بینای فەرمی پەرستگا یان کڵێسا بن؛ هەروەها ماڵەکان، شوێنە کراوەکان، مەزارگە ناوخۆییەکان و شوێنە سروشتییەکان دەتوانن ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕن. گرنگی و دەستڕاگەیشتن بە هەر شوێنێک پەیوەستە بە گێڕانەوەی ناوخۆیی و نۆرمەکانی ئەو کۆمەڵگەیە و نابێت نموونەیەک بۆ هەموو ناوچەکان گشتگیر بکرێت.

زۆرجار ساڵنامەی ئایینی مێژوو و سروشت و ژیانی کۆمەڵایەتی بەیەکەوە دەبەستێتەوە. ئەو بۆنانەی کە بۆ ئەم نەریتە تۆمارکراون بریتین لە: پاریڤیشنا، داسلاکشان، مەهاڤیر جایانتی، و بۆنە کۆمەڵایەتییەکان. ڕەنگە کات و شێوازی ڕێزگرتنەکە بەپێی ساڵنامەی مانگ یان خۆر، ناوچەی جوگرافی، لق و نەریتی خێزانەکە جیاواز بێت. هەندێک ڕۆژ پەیوەستن بە پەرستن یان ڕۆژووەوە، هەندێکی تر بۆنە بۆ کۆبوونەوە، یادکردنەوە، یان خزمەتکردنی کۆمەڵگا؛ مانای هەر بۆنەیەک دەبێت لە چوارچێوەی ئەو نەریت و کۆمەڵگەیەدا بخوێنرێتەوە.

هەروەها پێکهاتەی سەرکردایەتی ئایینی و بڕیاردان بەشێکە لە ناسنامەی نەریتێک. لەم حاڵەتەدا ڕۆڵە دانپێدانراوەکان بەم شێوەیە باس دەکرێن: ئاچاریا، دەروێش، ڕاهیب و دامەزراوە جەماعەتییەکان. دەتوانرێت دەسەڵات بەسەر سەرکردە ناوخۆییەکان، مامۆستایان، دەستە هەڵبژێردراوەکان، خێزانە ئایینییەکان، یان دەقی دەسەڵاتداردا دابەش بکرێت. لە زۆرێک لە ئایینەکاندا یەک ڕێکخراوی ناوەندی نییە و چەندین ناوەندی دەسەڵاتدار لە یەک کاتدا کاردەکەن؛ بۆیە مەرج نییە نازناوی دەسەڵات یان دامەزراوەیەک بەو مانایە بێت کە نوێنەرایەتی هەموو شوێنکەوتووانی دەکات لە سەرانسەری جیهاندا.

پانتایی جوگرافیای ئایینێک چ لە ڕووی مێژووییەوە و هەم لە ڕووی ئەمڕۆوە جیاواز بووە. کۆمەڵگاکانی پەیوەست بە ئایینی جاینیزم لە هیندستان و لە کۆمەڵگە کۆچبەرەکان لە ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا و ئەوروپا و ئەمریکای باکوور دەژین و هەندێکیان لە دەقەکانیان، وانەوتنەوە یان گفتوگۆی ڕۆژانەیاندا زمانەکانی پراکریت، سانسکریت، گوجاراتی، هیندی و ناوچەیی بەکاردەهێنن. کۆچکردن، بازرگانی، پەروەردە، گۆڕانی سنوورە سیاسییەکان و بەرکەوتنی نێوان نەوەکان هەموویان کاریگەرییان لەسەر فۆرمەکانی ناوخۆیی پراکتیزەکردنی ئایینی هەبووە. لە ئەنجامدا ئەزموونی شوێنکەوتوویەک لە وڵاتێکدا ڕەنگە جیاوازییەکی بەرچاوی لەگەڵ شوێنکەوتوانی هەمان نەریت لە ناوچەیەکی دیکەدا هەبێت.

پۆلی ئەم نووسینە بریتییە لە "ئاین" و بۆ مەبەستی کەتەلۆگکردن بەکاردێت. ئەم ناوە حوکمدان نییە سەبارەت بە ڕەسەنایەتی، بەها، یان باڵادەستی هیچ گروپێک. سنوورەکانی نێوان ئایین، ئایین، بزووتنەوە و نەریتی کولتووری هەمیشە لە لێکۆڵینەوە و خۆناساندنی کۆمەڵگادا ڕوون نین؛ بە تایبەتی لەو نەریتانەی کە چەندین لقیان هەیە یان لەگەڵ نەریتە دراوسێکاندا تێکەڵاون. بوارەکانی ئەم لاپەڕەیە زانیاری سەرەتایی گەڕان دەدەن و مەبەست لێی جێگرتنەوەی گێڕانەوەی ناوخۆیی یان گفتوگۆکان نییە لەگەڵ شوێنکەوتووان.

مرۆڤ لە لێکۆڵینەوە لە بیروباوەڕی هەر کۆمەڵگەیەکدا دەبێت جیاوازی نێوان دەقی ڕەسمی و پراکتیزەکردنی ڕاستەقینەی خەڵکیش لەبەرچاو بگرێت. ئاهیمسا، جیڤا، کارما و ڕزگاری ناوەندین؛ جیهان بەبێ یەک دروستکەر ڕوون دەکرێتەوە. ئەم لێدوانە پوختەیەکی پێشەکییە؛ ئەندامانی خێزانێک، نەوەیەک، یان کۆمەڵگەیەک لەوانەیە لە لێکدانەوە، پلەی پابەندبوون، یان یەکەمایەتی بەهاکان جیاواز بن. ئەم جۆرە جیاوازیانە لە مێژووی ئایینەکاندا دیاردەیەکی ئاساییە و نابێت وەک دژایەتییەکی سادە یان نەبوونی شوناسی هاوبەش لێکبدرێتەوە. بۆ تێگەیشتنێکی وردتر، هەر ئیدیعایەک دەبێت لە بەرامبەر مێژوو و زمان و بەستێنی کۆمەڵایەتی ئەو کۆمەڵگایە بپێورێت.

ئەم پێشەکییە بە مەبەست جیاوازی دەکات لە نێوان زانیارییە تاڕادەیەک باش بەڵگەدارەکان و بابەتگەلێک کە گێڕانەوەی جیاوازیان هەیە. بەشەکانی سەر دامەزرێنەر یان کەسایەتی ناوەندی دەڵێن: تاکە دامەزرێنەر نییە؛ ڕیشاب و... ۲۴ تیرتانکاراکان لە نەریتی جاینەکاندا جێگەیان هەیە؛ مەهاڤیرا مامۆستایەکی گرنگی مێژووییە. ئەگەر نەریتێک یەک دامەزرێنەری نەبێت، ئەمە بەو مانایە نییە کە نەریتێک گرنگ نییە؛ زۆرێک لە ئایینەکان لە پەرەسەندنی فرە نەوەی و گواستنەوەی خێزانیی و ناوخۆییەوە سەریان هەڵداوە. هەروەها ژمارەکانی ناو خشتەی مێژوویی بۆ مەبەستی ڕێکخستنە و بانگەشەی ئەوە ناکەن کە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە بەروارێکی مشتومڕاوی دەسەلمێنن.

بۆ تەواوکردنی توێژینەوەکە، مرۆڤ دەتوانێت لە یەک کاتدا ئاماژە بە نووسینە ناو ئایینییەکان و لێکۆڵینەوە ئەکادیمییەکان و مێژووی کۆمەڵایەتی بکات و جیاوازییەکانی ئامانجی هەر سەرچاوەیەک هەڵسەنگێنێت. بابەتەکانی پەیوەست بە دەق و یادەوەری ئەم کۆمەڵگایە لە تۆماری ئێستادا بریتین لە: ئاگاما و نەریتی لێکدانەوە؛ ئەحیمسا و دیسیپلینی خانەقا بنەمایەکی گرنگن. هاوکات لەگەڵ ئەمەشدا مرۆڤ دەبێت نەریتی زارەکی و بەرهەمە مێژووییەکان و دیدگای گروپە جیاوازەکانیش ببینێت. هیچ پوختەیەکی گشتی ناتوانێت هەموو ئەزموونە تاکەکەسییەکان بگرێتەوە؛ ئەم پەیجە خاڵی دەستپێکی تێگەیشتنە نەک جێگرەوەی سەرچاوە تایبەتمەندەکان یان قسەی خودی فۆڵۆوەرەکان.