Manichaeism (ܡܢܝܚܝܐ)
آیین مانوی سنتی دینیِ جهان‌گستر بود که مانی در سدهٔ سوم میلادی در میان‌رودانِ شاهنشاهی ساسانی بنیان گذاشت. این دین آموزه‌های خود را در قالب روایتی کیهانی دربارهٔ نور و تاریکی بیان می‌کرد و پیروانش در مسیرهای تجاری از مدیترانه تا آسیای مرکزی و چین پراکنده شدند.
Religion links
- Related traditions and movements
- Buddhism (बौद्ध धर्म · 佛教)Zoroastrianism (زرتشتی دین · Mazdayasna)Christianity (Christianity)
Religion profile
- Name in original language
- ܡܢܝܚܝܐ
- Symbols
- نشانه‌های نمادین نور و تاریکی در نسخه‌های گوناگون؛ نماد واحد جهانی تثبیت‌شده ندارد
- type
- دین
- Founder or central figure
- مانی (حدود ۲۱۶ – ۲۷۴ میلادی)
- Origin date (historical context)
- مانی در سدهٔ سوم میلادی این آیین را بنیان گذاشت؛ اعلام عمومی دعوت او معمولاً حدود سال ۲۴۰ میلادی دانسته می‌شود، اما تاریخ و جزئیات دقیق محل و زمان محل بحث پژوهشی است.
- Exact origin date
- حدود 240 میلادی
- Place of origin (continent)
- آسیا
- Place of origin (country)
- شاهنشاهی ساسانی؛ میان‌رودان امروزی
- Place of origin (city)
- ناحیهٔ تیسفون و بابل، با جزئیات مورد اختلاف
- Historical origin
- مانی در محیطی دینی و چندزبانه در میان‌رودان رشد کرد. آیین مانوی با استفاده از زبان‌ها و شبکه‌های تبلیغی گوناگون، آموزه‌های نور و تاریکی را در گفت‌وگو با سنت‌های مسیحی، ایرانی و بودایی صورت‌بندی کرد؛ نباید آن را شاخهٔ مستقیم یکی از این ادیان دانست.
- Core beliefs
- جهان مادی صحنهٔ آمیختگی نور و تاریکی است؛ رهایی با شناخت، خودداری اخلاقی و آزاد شدن ذرات نور پیوند دارد. صورت‌بندی‌ها و اصطلاحات در جوامع و دوره‌های مختلف تفاوت داشت.
- God or deities
- در کیهان‌شناسی مانوی از پدر عظمت، مادر زندگی، انسان نخستین و موجودات نورانی سخن می‌رود؛ این مفاهیم با الگوی خدای یگانهٔ ادیان ابراهیمی یکسان نیستند.
- Prophets or sacred figures
- مانی؛ عیسی در برخی جایگاه‌های مانوی؛ بودا و زرتشت به‌عنوان پیشینیان یا آموزگاران در روایت مانوی
- Rituals and practices
- نیایش، روزه، اعتراف و آیین‌های جماعتی؛ شیوهٔ عمل میان برگزیدگان و نیوشندگان تفاوت داشت.
- Places of worship
- مکان‌های اجتماع و نیایش مانویان؛ بقایای معماری فراگیر و یگانه‌ای که اختصاصاً مانوی باشد شناخته نشده است.
- Important days and occasions
- یک روزهٔ ماهانه و جشن بمه در سنت‌های گزارش‌شده اهمیت داشت؛ زمان‌بندی و شکل آن در منابع مختلف متفاوت است.
- Important rules and rulings
- برگزیدگان به پرهیزهای سخت‌گیرانه دربارهٔ خوراک، مالکیت و آسیب‌رساندن پایبند بودند؛ نیوشندگان مسئولیت‌های دینی متفاوتی داشتند.
- Geographic distribution of followers
- در دوره‌های مختلف میان‌رودان، ایران، آسیای مرکزی، هند، شمال آفریقا، اروپا و چین؛ امروز جامعهٔ پیوستهٔ بزرگی باقی نمانده است.
- Religious languages
- سریانی، فارسی میانه، پارتی، سغدی، قبطی، یونانی و چینی در دوره‌ها و مناطق مختلف
- Leaders
- مانی؛ سپس شبکه‌های اسقفان و رهبران محلی مانوی در جوامع پراکنده
Source
World Religions Illustrated Taxonomy Atlas, user-supplied research guide, 2026-10-15; pp. 8, 22.
مانویت یا آیین مانوی دینی بود که مانی، آموزگار ایرانی‌تبار، در سدهٔ سوم میلادی در قلمرو شاهنشاهی ساسانی پدید آورد. منابع ایرانیکا زندگی او را در همین سده قرار می‌دهند و آغاز دعوت عمومی را حدود ۲۴۰ میلادی می‌دانند؛ تاریخ‌های دقیق‌تر در پژوهش‌ها قطعی نیستند. دانشنامهٔ ایرانیکا: مانی.
آیین مانوی جهان را با روایت نور و تاریکی توضیح می‌داد و برای رهایی، شناخت و انضباط اخلاقی اهمیت قائل بود. این دستگاه فکری در محیطی چنددینی شکل گرفت و در بیان‌های مختلف خود با سنت‌های ایرانی، مسیحی و بودایی گفت‌وگو کرد؛ بنابراین معرفی آن به‌عنوان شاخهٔ سادهٔ یکی از این ادیان دقیق نیست.
مانویان با متون چندزبانه و شبکه‌های مبلغانی گسترده، از شمال آفریقا و جهان مدیترانه تا آسیای مرکزی و چین حضور یافتند. دولت‌های مختلف در دوره‌های گوناگون با آنان برخوردهای متفاوتی داشتند و سرانجام بسیاری از جوامع مانوی از میان رفتند. برای مرور تاریخی و اختلاف دیدگاه‌های پژوهشی: ایرانیکا، مرور عمومی مانویت.
Your comment
Comment without signing up
Your comment will be displayed after admin approval. Using profanity and insults is not allowed; A view without these items will be approved. Your chosen name and profile picture are published along with the comment; The communication method and account ID are only available to the management.