ئایین و مەزهەبەکان
۱۵۰ بابەت
سێڵفی (السلفية)ناونیشانێکی چەتر بۆ بزووتنەوە جۆراوجۆرەکان کە پشت بە تێگەیشتنی نەوەی یەکەمی موسڵمانان و گەڕانەوە بۆ قورئان و سوننەت دەبەستن.بزووتنەوەی برایلۆڤ (بریلوی)بزووتنەوەیەک لە ئیسلامی سوننەی باشووری ئاسیادا دەگەڕێنێتەوە بۆ ئەحمەد ڕەزاخان بارێلوی کە جەخت لەسەر نەریتی پەرستش و پەرۆشی بۆ پێغەمبەر دەکاتەوە.بزووتنەوەی دێوبەندی (دیوبندی)بزووتنەوەیەکی پەروەردەیی و چاکسازی لە ئیسلامی سوننە لە باشووری ئاسیا کە لە دەوری قوتابخانەی دارولولوم دێوبەند پێک هات.موعتەزیلیتە (المعتزلة)قوتابخانەیەکی ئیلاهیاتی عەقڵانیی مێژوویی لە ئیسلامدا کە جەختی لەسەر یەکتاپەرستی و دادپەروەری ئیلاهی و بەرپرسیارێتی ئەخلاقی مرۆڤ دەکردەوە.نەریتی تیۆلۆژی (الأثرية)ڕێبازێکی تیۆلۆژی لەناو سوننەزمدا کە جەخت لەسەر دەقە نەریتییەکان و دوورکەوتنەوە لە خۆنمایشکردن لە لێکدانەوەدا دەکاتەوە؛ یەک ڕێکخراو نییە.قوتابخانەی ئیلاهیاتی ماتریدی (الماتريدية)نەریتێکی ئیلاهیاتی سوننە کە دەگەڕێتەوە بۆ ئەبو مەنسور مەتریدی سەمەرقاند و پەیوەندی مێژوویی بە ژمارەیەک پێکهاتەی حەنەفیەوە هەیە.قوتابخانەی ئەشعەری ئیلاهیات (الأشعرية)یەکێک لەو نەریتە گرنگە ئیلاهیاتییە سوننەیانەی کە لە بەرهەمەکانی ئەبو الحسن الشعری دەستی پێکردووە و لە ناوەندە زانستییە ئیسلامییەکان بڵاوبووەتەوە.ئایینی دەرەوە (الظاهرية)قوتابخانەیەکی فیقهی مێژوویی کە جەختی لەسەر مانای ڕواڵەتی دەقەکان دەکردەوە و هەروەها لە لیستی ئەو قوتابخانە فیقهانەی کە زانایانی هاوچەرخ دانیان پێدانراوە، جێگیر کراوە.قوتابخانەی بیرکردنەوەی حەنبەلی (الحنابلة)مەکتەبێکی فیقهی سوننە دەگەڕێنێتەوە بۆ ئەحمەدی کوڕی حەنبەل کە لە مێژووی خۆیدا لە حوکمەکانی فیقهدا جەختی لەسەر فەرموودە و وریایی دەکردەوە.مەکتەبی بیری شافیعی (الشافعية)یەکێکە لە چوار مەکتەبی فیقهی سەرەکی سوننە، کە شوێنکەوتوانی زۆری لە میسر و ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا و یەمەن و بەشێک لە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا هەیە.ئایینی مالیکی (المالكية)مەکتەبی فیقهی سوننە هۆکاری بۆ مالیکی کوڕی ئەنەس دەگەڕێنێتەوە کە ڕەگ و ڕیشەی بەهێزی لە باکور و ڕۆژئاوای ئەفریقا و بەشێک لە جیهانی ئیسلامی هەیە.مذهب حنفی (الحنفية)یکی از چهار مذهب فقهی اصلی اهل‌سنت، با سنتی گسترده در آسیای مرکزی، جنوب آسیا و بخش‌هایی از خاورمیانه.جنبش وحدت‌گرایی جهانی مسیحیت (세계평화통일가정연합 / Holy Spirit Association for the Unification of World Christianity)جنبش دینیِ نوین کره‌ای که سان‌میونگ مون در ۱۹۵۴ بنیان گذاشت و اکنون با چند سازمان جانشین و نام «فدراسیون خانواده برای صلح و اتحاد جهانی» شناخته می‌شود. پس از درگذشت بنیان‌گذار، ساختار و جانشینی محل اختلاف است.ساینتولوژی (Scientology)جنبشی دینیِ نوین که آموزه‌هایش در آثار ال. ران هابارد شکل گرفت. کلیسای ساینتولوژی آن را دین معرفی می‌کند؛ این مدخل روایت رسمی را از تحلیل‌های مستقل و اختلاف‌های پیرامون طبقه‌بندی جدا می‌کند.دین رویداسیا (ਰਵਿਦਾਸੀਆ ਧਰਮ / रविदासिया धर्म)رویداسیا نام سنتی است که پیروان گورو رویداس را دربرمی‌گیرد؛ بخشی از جامعه، به‌ویژه پیرامون دره صاحب‌خند بالان، از ۲۰۱۰ هویت دینی مستقل را اعلام کرده‌اند. این خودتعریفی در میان همهٔ پیروان رویداس یکسان نیست.جنبش رائلی (Mouvement Raëlien)جنبشی دینیِ نوین که در فرانسه در دههٔ ۱۹۷۰ پیرامون کلود وریلهون، معروف به رائل، پدید آمد. آموزه‌های فرازمینی آن باورهای خود جنبش‌اند و باید به‌عنوان ادعاهای دینی گزارش شوند، نه واقعیت علمی اثبات‌شده.اِکَنکار (ECKANKAR)راه معنوی معاصری که پل تویچل آن را در ۱۹۶۵ به شکل امروزی عرضه کرد. آموزه‌ها بر تجربهٔ مستقیم معنوی، روح و جریان نور و صوت الهی تمرکز دارند؛ سازمان آن را راه آزادی معنوی می‌نامد.جنبش برهما کوماریس (ब्रह्मा कुमारी)جنبش معنوی نوینی که در دههٔ ۱۹۳۰ در سند شکل گرفت و بر روح، خدا، چرخهٔ زمان، خودشناسی و مراقبهٔ راجا یوگا تأکید دارد. پژوهشگران آن را به شیوه‌های متفاوت یک جنبش دینی نو، دین جدید یا شاخه‌ای از هندوئیسم طبقه‌بندی کرده‌اند.بُنِ یانگدرونگ (གཡུང་དྲུང་བོན་)بُنِ یانگدرونگ سنت دینی زندهٔ تبتی است که شکل تاریخیِ قابل ردیابی آن در تبت مرکزی، هم‌زمان با گسترش متأخر بودیسم در سده‌های دهم و یازدهم میلادی، تثبیت شد. پیروان آن پیشینه‌ای کهن‌تر نیز روایت می‌کنند؛ این روایت سنتی را باید از تاریخ‌گذاری دانشگاهیِ صورت کنونی تفکیک کرد.آیین ایاواژی (அய்யாவழி)ایاواژی سنت دینی و اجتماعی تامیل‌زبان در جنوب هند است که در سدهٔ نوزدهم پیرامون آیه وایکوندار شکل گرفت. پژوهشگران و پیروان دربارهٔ تعریف آن به‌عنوان دینی مستقل یا جنبشی درون هندوئیسم اتفاق نظر ندارند؛ این اختلاف در این مدخل صریح نگه داشته شده است.علوی‌گری آناتولی (آلوی‌گری) (Alevilik · Elewîtî)آلوی‌گری آناتولی سنتی دینی و اجتماعی با تنوع درونی است که عمدتاً در ترکیه و میان ترک‌زبانان و کردزبانان پیرو دارد. پیوند آن با تشیع، تصوف و تاریخ آناتولی مهم است، اما تعریف آن به‌عنوان یک مذهب یکنواخت یا همسانی آن با علویان سوری دقیق نیست.علوی‌گری سوریه (العلويون)علویان سوریه جامعه‌ای دینی با ریشه‌های تاریخی در محیط تشیعِ قرون نخستین اسلام‌اند. پژوهشگران آغاز این سنت را به عراق سدهٔ نهم پیوند می‌دهند، اما دربارهٔ جزئیات آموزه‌های درونی به دلیل محدودیت منابع و رازورزی تاریخی باید محتاط بود. این جامعه با آلویان آناتولی یکی نیست.سامری‌گری (ࠔࠌࠓࠉࠌ · שומרונים)سامری‌گری سنت دینی کهنی است که پیروانش خود را بخشی از قوم اسرائیل می‌دانند و تورات سامری و کوه جرزیم را جایگاهی محوری می‌شمارند. تاریخ شکل‌گیری جامعه و جدایی آن از یهودیت محل بحث تاریخی است و روایت سامری و روایت‌های بیرونی باید از یکدیگر تفکیک شوند.آیین مانوی (ܡܢܝܚܝܐ)آیین مانوی سنتی دینیِ جهان‌گستر بود که مانی در سدهٔ سوم میلادی در میان‌رودانِ شاهنشاهی ساسانی بنیان گذاشت. این دین آموزه‌های خود را در قالب روایتی کیهانی دربارهٔ نور و تاریکی بیان می‌کرد و پیروانش در مسیرهای تجاری از مدیترانه تا آسیای مرکزی و چین پراکنده شدند.آیین بابی (بابیه · البابية)آیین بابی جنبشی دینی در ایران قاجاری بود که سید علی‌محمد باب در سال ۱۸۴۴ آغاز کرد. این جنبش در زمینهٔ شیخیِ تشیع دوازده‌امامی پدید آمد و در سال‌های بعد صورت‌بندی مستقل‌تری یافت؛ بخشی از پیروان بابیه بعدتر به آیین بهائی پیوستند، اما این دو سنت یکی نیستند.