ئایین و مەزهەبەکان
۱۵۰ بابەت
سوامینارایان سەینت (स्वामिनारायण सम्प्रदाय)نەریتی ڤایشناڤیزم لەناو ئایینی هیندۆسیدا لەگەڵ تۆڕێکی بەرفراوانی پەرستگا و دامەزراوە پەروەردەییەکان؛ ڕێکخراوە لقەکانی لە قۆناغەکانی دواتردا جیابوونەوە. بەکتی بۆ سوامینارایان و ئەخلاقی ئایینی دیارە؛ پەیوەندی نێوان خودا و ڕۆح و ئاڤاتاری بە تایبەتی لە قوتابخانەکانی ئەم نەریتەدا ڕوون کراوەتەوە.ئایینی بودایی مەهایانا (महायान · 大乘)چەترێک بۆ قوتابخانەکانی ئایینی بودا کە ئایدیالی بۆدیساتڤا و کۆمەڵەیەکی فراوانی سوتراکانی مەهایانا لە باوەش دەگرن؛ ئەم خێزانە نەریتی زین و خاکی پاک و ڕۆژهەڵاتی ئاسیا لەخۆدەگرێت. بەزەیی و بۆدیچیتا، بۆشایی و ڕزگارکردنی هەموو بوونەوەرەکان لە قوتابخانەکانی مەهایانادا گرنگن؛ لێکدانەوەی فەلسەفی هەمەچەشنە.ئایینی بودا (बौद्ध धर्म · 佛教)ئایینی بودا کۆمەڵێک نەریتی ئازادیخوازانە کە لە فێرکارییەکانی گاوتاما بودا دەستی پێکردووە و لە سەرانسەری ئاسیا و پاشان جیهاندا بڵاوبووەتەوە؛ تێراڤادا، مەهایانا و ڤاجرایانا دابەشکردنە سەرەکییەکانن. چوار ڕاستی بەرز، ڕێگای هەشت لایەنە، نابەردەوامی و ڕزگاربوون لە ئازار، ناوەندی زۆرێک لە قوتابخانەکانن؛ لێکدانەوەی نیرڤانا و فێرکارییە فەلسەفییەکان لە نێوان لقەکاندا جیاوازن.براهمۆ ساماج (ব্রাহ্ম সমাজ)بزووتنەوەیەکی چاکسازیخواز لە هیندستان کە یەکتاپەرستی و پەروەردەی مۆدێرن و چاکسازی کۆمەڵایەتی تێکەڵ کردبوو، کە سوودی لە نەریتی هیندۆسی و گفتوگۆی نێوان ئایینەکان وەرگرتبوو. جەختکردنەوە لەسەر یەک خودا و ڕەخنە لە بتپەرستی لە پێکهاتنی ئەم بزووتنەوەیەدا دیارە؛ گروپەکانی لقەکان ئیلاهیاتی جیاوازیان هەیە.ڤایشناڤیزم (वैष्णव सम्प्रदाय)یەکێک لە نەریتە گەورەکانی ئایینی هیندۆسی، کە سەنتەری لەسەر ڤیشنو و دەرکەوتنەکانی بووە، بە تایبەت ڕاما و کریشنا؛ چەندین قوتابخانەی فەلسەفی و کۆمەڵایەتی هەیە. بەکتی، یان پەرستن بۆ ڤیشنو، لە زۆر لقدا بنەڕەتییە؛ پەیوەندی نێوان خودا و جیهان لە قوتابخانە ڤایشناڤیەکاندا بە شێوەیەکی جیاواز ڕوون دەکرێتەوە.سمارتا (स्मार्त सम्प्रदाय)ڕێبازێک لە ئایینی هیندۆسیدا کە پەرستنی فرە فۆڕمی خودایی لە چوارچێوەی یەکێتی براهماندا قبوڵ دەکات؛ پانتێیزمێکی ڕێوڕەسمی لە هەندێک کۆمەڵگادا ناسراوە. فەلسەفەی ئەدڤایتا ڤێدانتا لە کۆمەڵێک نەریتی سمارتادا کاریگەرە؛ ناسنامە و ڕێوڕەسم لە نێوان خێزان و قوتابخانەکاندا جیاوازە.شاکتیزم (शाक्त सम्प्रदाय)بزووتنەوەیەک لە ئایینی هیندۆسیدا کە شاکتی، هێزی ژنانەی خودایی، لە ناوەندی ئیلاهیات و پەرستن دادەنێت؛ دورگا و کالی و خوداوەندە ناوخۆییەکان دیارن. دەکرێت خوداوەند وەک واقیعی کۆتایی، دایکی جیهان، یان هێزی دینامیکی دروستکردن تێبگەین؛ لێکدانەوە فەلسەفی و تانتریکەکان جیاوازن.شایڤیزم (शैव सम्प्रदाय)نەریتێکی سەرەکی لە ئایینی هیندۆسیدا کە سەنتەری لەسەر شیڤا بوو؛ شایڤیزمی کشمیر، شیڤا سیددانتا و نەریتی تامیل لەنێو ئەو ڕەوتە دانپێدانراوانەدان. شیڤا لە هەندێک قوتابخانەدا خودای باڵایە و لە هەندێکی تردا هێمای هۆشیاری یان واقیعی کۆتاییە؛ ڕێوڕەسم و فەلسەفە یەکسان نین.ئاریا ساماج (आर्य समाज)بزووتنەوەیەکی چاکسازیخوازانە لە ئایینی هیندۆسیدا کە هەوڵی گەڕانەوەی بۆ ڤێدا و پەروەردە و چاکسازی کۆمەڵایەتی دەدا و لە سەرانسەری هیندستان و کۆمەڵگاکانی ڕەوەنددا بڵاوبووەوە. یەکیەتی خودا و دەسەڵاتی ڤێداکان و دژایەتی هەندێک نەریتی دواتر لە فێرکارییە ناسراوەکانن؛ لێکدانەوەی ئاریا ساماج بۆ دەقەکان شێوازی جیاوازی خۆی هەیە.ئیسلام زەیدی (الزيدية)نەریتێکی شیعە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ زەید کوڕی عەلی و ئامادەیییەکی قووڵی لە مێژووی یەمەندا هەبووە؛ عەقیدەی ئیمامەتی و ڕێبازی فیقهی جیاوازە لە دوانزەگەرایی و ئیسماعیلیزم. دادپەروەری و یەکتاپەرستی و ئیمامەت شانبەشانی قورئان و فیقهی زەیدی گرنگن؛ هەروەها قوتابخانە تیۆلۆژییەکانی ناوی هەمەچەشنن.سۆفیگەری / عیرفانی ئیسلامی (التصوف)نەریت و فەرمانە ڕۆحییەکان لەناو ئیسلامدا لەگەڵ جەختکردنەوە لەسەر پاککردنەوە و زانین و زیکرکردنی خودا؛ سۆفیگەری دەتوانێت لە هەردوو کۆمەڵگەی سوننە و شیعەدا هەبێت و لقێکی جیا و یەکسان نییە. خێرخوازی، خۆشەویستی خودایی، یادکردنەوە و پەروەردەی ڕۆحی بابەتگەلێکی باون؛ زمانی عیرفانیی و پێگەی شێخ لە چوارچێوەی فەرمانەکاندا جیاوازن.ئیسماعیلی ئیسلام (الإسماعيلية)لقێکی شیعەگەرایی کە لە مەسەلەی جێنشینی ئیمام لە دوای جەعفەر السدیق ڕێگایەکی دیاریکراوی گرتەبەر؛ نزاری و تەیبی لقێکی مێژوویین. ئیمامی زیندوو و لێکدانەوەی ڕازیی لە کۆمەڵێک نەریتی ئیسماعیلیدا گرنگن؛ پێکهاتە و عەقیدەی پەیوەستە بە لقەکەوە.ئایینی هیندۆسی (सनातन धर्म · हिन्दू धर्म)ئایینی هیندۆسی ناوێکی چەترە بۆ نەریتە ئایینییە جۆراوجۆرەکانی باشووری ئاسیا؛ ڤێدا و ئۆپانیشاد و داستان و پوران و ڕێوڕەسمە ناوچەییەکان ڕۆڵیان هەیە لە مێژووەکەیدا. دارما، کارما، لەدایکبوونەوە و ڕزگاربوون لە زۆرێک لە قوتابخانەکاندا گرنگن؛ لاهووت لە یەکتاپەرستییەوە دەست پێدەکات تا دەگاتە شیرکپەرستی و ڕێبازە غەیرە خوداییەکان.ئەحمەدیە (الجماعة الإسلامية الأحمدية)بزووتنەوەیەک کە لە ژینگەی موسڵمانانی هیندی لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەمدا لەگەڵ دامەزراوە فرانتەیشناڵەکانی ئەمڕۆدا سەریهەڵدا؛ لێکدانەوەی بۆ هەڵوێستی دامەزرێنەر بابەتی ناکۆکی جددییە لەگەڵ زۆرێک لە موسڵمانان. قورئان و پەرستنی ئیسلامی ناوەندین؛ تێگەیشتنی ئەحمەدییەکان لە مەهدیزم و پێغەمبەرایەتی و پێگەی غولام ئەحمەد جیاوازە لە بۆچوونی زۆرێک لە قوتابخانە موسڵمانەکان.دوانزە شیعە (الشيعة الاثنا عشرية)گەورەترین لقی شیعە، کە باوەڕی بە دوانزە ئیمام هەیە لە عەلیەوە تا محمد المهدی و جادوویی ئیمامی دوانزەهەم لە ئیلاهیاتەکەیدا دەگرێتەوە. ئیمام، دادپەروەری، یەکتاپەرستی و قورئان تەوەری سەرەکین؛ شوێنی دەسەڵات و ئیجتیهاد لە کۆمەڵگا هاوچەرخەکاندا گرنگە.
ئیسلامی سوننە (أهل السنة والجماعة)گەورەترین لقی ئیسلام، کە چەندین نەریتی فیقهی و ئیلاهیاتی هەیە؛ قوتابخانەکانی حەنەفی، مالیکی، شافیعی و حەنبەلی لە فیقهی ناسراون. قورئان و سوننەتی پێغەمبەر سەرچاوەی سەرەتایین؛ لێکدانەوەی فەرموودە و فیقه و ئیلاهیات لە نێوان قوتابخانە سوننەکاندا جیاوازە و هیچ سەرکردایەتییەکی ئایینیی ناوەندی و جیهانی نییە.ئیسلامی شیعە (التشيّع)لقێکی ئیسلام کە جەخت لەسەر پرسی ئیمامەت و شوێنی بنەماڵەی پێغەمبەر لە گێڕانەوەی ئایینیدا دەکاتەوە؛ دوانزە، ئیسماعیلی، زەیدی و نەریتی دیکە لەخۆدەگرێت. یەکتاپەرستی و قورئان فێرکاری جۆراوجۆری لەگەڵدایە سەبارەت بە ئیمامەت و دەسەڵاتی ئایینی؛ لێکدانەوە و دامەزراوەکانی هەر لقێک جیاوازن.ئیبادی ئیسلام (الإباضية)نەریتێکی سەربەخۆ لە ئیسلامدا کە مێژوویەکی بەرچاوی لە کۆمەڵگاکانی عومان و باکووری ئەفریقادا هەیە؛ ئیبادییەکان خۆیان بە لقێکی جیاواز لە پۆلە باوەکانی سوننە و شیعە دەزانن. قورئان و نەریت و میراتی فیقهی ئیبادی بنەمای پراکتیزەکردنی ئایینی ئەوانن؛ گێڕانەوەی مێژوویی و تیۆلۆژییان تایبەتمەندی جیاوازی خۆیان هەیە.جوولەکەگەرایی مرۆڤدۆست (Humanistic Judaism)ڕێبازێک بۆ ژیانی جولەکە کە جەخت لەسەر شوناس و مێژوو و کولتوور و ئەخلاقی جوولەکە دەکاتەوە بەبێ ئەوەی پێویستی بە باوەڕی تیستی هەبێت. ئۆتۆنۆمی مرۆڤ، کولتوری جوولەکە، هاودەنگی و ئەخلاقی کۆمەڵایەتی گرنگن؛ کۆبوونەوەکان لە ڕووی ئایین و ئاستی ئاییندارییەوە جیاوازن.چاکسازی لە ئایینی جوولەکە (Reform Judaism · یهودیت لیبرال)بزووتنەوەیەک لە ئایینی جوولەکەدا کە هەوڵی دەدا بیرکردنەوە و لێکدانەوەی نەریتی مێژوویی لە وەڵامی گۆڕانکارییە مۆدێرنەکاندا بکاتەوە، پاشان تەشەنەی کرد بۆ ئەوروپا و ئەمریکای باکوور. جەخت لەسەر ئەخلاقی پێغەمبەران و دادپەروەری کۆمەڵایەتی و ئەگەری لێکدانەوە نوێیەکانی نەریت دەکرێتەوە؛ پلەی پابەندبوون بە ڕێوڕەسمەکان و داڕشتنی تیۆلۆژی لە نێوان کۆبوونەوەکاندا جیاوازە.جوولەکەگەرایی ئاوەدانکردنەوە (Reconstructionist Judaism)بزووتنەوەیەکی مۆدێرن کە لە ئایینی جوولەکە وەک شارستانیەتێکی لە گۆڕاندا تێدەگات و شانبەشانی بیروباوەڕی ئایینی کۆمەڵگا و کولتوور و زمان و ڕێوڕەسمەکان دەکۆڵێتەوە. کۆمەڵگەی جولەکەکان و دووبارە دروستکردنەوەی بەرپرسیارانەی نەریت لە ناوەندی سەرنجدان؛ لێکدانەوە و ڕێوڕەسمی تیۆلۆژی دەتوانێت تاکەکەسی یان کۆمەڵایەتی بێت.جوولەکەگەرایی کارایی (קראות · Qara’im)نەریتێکی جوولەکە کە جەخت لەسەر دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی کتێبی پیرۆزی عیبری دەکاتەوە، وەک ئەوەی لە لێکدانەوەی ڕابینی لە شوێنی تەلموددا جیاکراوەتەوە؛ کۆمەڵگاکانی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و شوێنەکانی دیکە گەشەیان کرد. لێکۆڵینەوە و لێکدانەوەی دەقی عیبری لە کۆمەڵگەی قەرەییەکاندا سەنتەری گرتووە؛ نەریتەکە هەم لە ڕووی مێژووییەوە و هەم لەناو کۆمەڵگاکانیدا جیاواز بووە.جوولەکەگەرایی حەسیدی (חסידות · Hasidut)بزووتنەوەیەک لەناو جوولەکەگەرایی ئۆرتۆدۆکسدا کە جەخت لەسەر نوێژ و خۆشی ئایینی و عیرفان و سەرکردایەتیکردنی ڕەچەڵەکی حاخامییەکان دەکاتەوە؛ زۆر کۆبوونەوەی حەسیدی هەن کە نەریتی جیاوازیان هەیە. بوونی خودا لە ژیانی ڕۆژانەدا، نیەت لە پەرستشدا و گرنگی پەیوەندی حاخام و جەماعەت بابەتگەلێکی هاوبەشن؛ فێرکارییەکان لە سەرانسەری ڕەچەڵەکدا یەکسان نین.جوولەکە/ماسۆراتیکی کۆنەپەرستانە (Masorti Judaism · יהדות מסורתית)بزووتنەوەیەک لە جوولەکەگەرایی ڕابینییدا کە پەیوەندی بە هەڵەخا و نەریتەوە پەیڕەو دەکات، هاوکات لەگەڵ لێکدانەوەی مێژوویی و پەرەسەندنی وردە وردە؛ ناوی ماسۆرتیک لە زۆر وڵاتدا باو و ئاساییە. بەردەوامیی نەریت و لێکۆڵینەوەی مێژوویی و وەڵامدانەوەی بارودۆخی نوێ تێکەڵ دەکات؛ بڕیارە ڕێوڕەسمییەکان لەناو دامەزراوەکانی بزووتنەوەکەدا لە قاڵب دەدرێن.جوولەکەیەکی ئۆرتۆدۆکس (יהדות אורתודוקסית)ڕژێمێک لە جوولەکەگەرایی ڕابینی کە پەیوەندییەکی بەستراو بە تەورات و حەلاخای نووسراو و زارەکییەوە دەپارێزێت؛ لەناو ئەودا، هەروەها نەریتی جیاوازی هاریدی و ئۆرتۆدۆکسی مۆدێرن و جەماعەت هەیە. پابەندبوون بە هەڵەخا و خوێندنی تەورات و ژیانی جەماعەت دیارە؛ شێوازی لێکدانەوە و پلەی پەیوەندی لەگەڵ کۆمەڵگەی هاوچەرخ لە نێوان گروپەکاندا جیاوازە.