ئایین و مەزهەبەکان
۱۵۰ بابەت
شینتۆ (神道)کۆمەڵێک نەریتی ژاپۆنی سەبارەت بە کامی و پاکی و پەیوەندی نێوان کۆمەڵگا و خاک؛ بۆ چەندین سەدە لەگەڵ ئایینی بودا و نەریتەکانی دیکەدا پێکەوە ژیاوە. کامی دەتوانێت هێز، باوباپیران، یان بوونەوەری پیرۆز بێت؛ مەرج نییە شینتۆ یەک عەقیدەی هەبێت یان یەک دروستکەری هەبێت.کۆنفۆشیۆسیزم (儒教 · 儒學)نەریتێکی ئەخلاقی و فیکری کە کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر پەروەردە و حکومەت لە چین و کۆریا و ژاپۆن و ڤێتنام هەیە؛ هەندێک جار وەک ئایین، فەلسەفە، یان سیستەمێکی ڕێوڕەسم وەسف دەکرێت. ڕێن (خێرخوازی)، ڕێوڕەسم، بەرپرسیارێتی، پەروەردە و هاوسەنگی کۆمەڵایەتی ناوەندین؛ تێڕوانینەکان لەسەر پێگەی ئایینییەکەی جیاوازن.ئایینە فۆلکلۆرییەکانی چین (中国民间信仰)زاراوەیەکی چەترە بۆ پەرستنی باوباپیران، خوداوەندە ناوخۆییەکان، زیارەتکردن، ئاهەنگگێڕان و پراکتیزەکردنی پەرستگا لە نێوان کۆمەڵگا چینییەکان؛ سنوورەکانی لەگەڵ ئایینی بودایی و دائۆیزم و کۆنفۆشیۆسیزم هەمیشە ڕوون نییە. ڕێزگرتن لە باوباپیران و خۆشگوزەرانی و پاراستن و هاوسەنگی گەردوونی باون؛ بیروباوەڕەکان بەستراوەتەوە بە ناوچە و خێزانەوە.ئیمانی بەهایی (بهائی آئینی · Baháʼí Faith)ئایینێکی جیهانی کە لە ئێرانی سەدەی نۆزدەهەمدا سەریهەڵدا و دواتر بڵاوبووەوە بۆ زۆرێک لە کۆمەڵگاکان؛ دامەزراوە ناوخۆیی و نیشتمانی و جیهانییەکانی هەڵبژاردووە. یەکیەتی خودا، یەکگرتوویی ئایینەکان و یەکبوونی مرۆڤ بنەمای سەرەکین؛ عەقیدەی سەرهەڵدانی وردە وردەی ئایینەکان لە لاهووتگەرایی بەهاییدا گرنگە.زەردەشتی (زرتشتی دین · Mazdayasna)ئایینێکی کۆنی ئێرانی کە میراتێکی لە سەردەمی هەخامەنی و پارتی و ساسانیدا هەیە؛ کۆمەڵگا زەردەشتیەکان لە ئێران و هیندستان لە دوای ئیسلام بەردەوام بوون. هەڵبژاردنی ئەخلاقی لە نێوان حەقیقەت و درۆ، بیری باش و قسە و کردار و پەرستنی ئاهورامەزدا لە بنەما سەرەکییەکانن.ئایینی تراپانتی جاینی شوێتامبەر (तेरापंथ)لقێکی شوێتامبار ستاناکڤاسی بە یەک سەرکردایەتی ئاچاریا و بزووتنەوەی ئەنوڤراتا کە لە سەدەی بیستەمدا پەرەی سەند. دیسیپلینی خانەقای جاین، ئاهیمسا و خۆ شارەزایی دیارن؛ دامەزراوە و ڕەچەڵەکی سەرکردایەتییەکەی تایبەتمەندی ئەم لقەیە.ئایینی سیخی (ਸਿੱਖੀ · ਸਿੱਖ ਧਰਮ)ئایینێک کە لە پەنجابەوە سەرچاوەی گرتووە و دە گوروی مرۆڤی هەیە و گورو گرانت ساهیب وەک دەسەڵاتی ڕۆحی؛ لە سەدەی ١٧دا ڕێکخراوە. باوەڕبوون بە یەک خودا و یادکردنەوەی خودا و کاری ڕاستگۆیانە و خزمەتکردن و یەکسانی مرۆڤ بنەمای گرنگن.بزووتنەوەی نیرانکاری (निरंकारी · निरंकारी मिशन)ناوی نیرانکاری بۆ بزووتنەوەی جیاواز بەکارهاتووە؛ نیرانکاری مێژوویی جەختی لەسەر خودایەکی بێ فۆرم و چاکسازی ئایینی دەکردەوە و ئەرکی نیرانکاری هاوچەرخیش ڕێکخراوێکی جیاوازە. یەکیەتی خودا و پەرستنی بێ فۆرم گرنگە؛ پەیوەندی هەر لقێک بە ئایینی سیخی سەرەکی و گورو گرانت ساهیبەوە دەبێ بە ناوی وردی خۆیەوە دەستنیشان بکرێت.سیخەکانی غەیرە دارانی (ਨਾਮਧਾਰੀ ਸਿੱਖ)بزووتنەوەیەک لەناو مێژووی سیخەکاندا سەرنجی لەسەر دووبارەبوونەوەی ناوی خودا و ژیانی سادە و دیسیپلینی کۆمەڵایەتی بوو؛ هەندێک لە شوێنکەوتووان دیدێکی جیاوازیان هەیە بۆ بەردەوامی گوروی مرۆڤ لە ڕەوتی سەرەکی. یەکتاپەرستی و پەرۆشی بۆ گورو ناناک و گورو گرانت ساهیب لەگەڵ نەریتی سەرکردایەتی غەیرە دارما؛ هەڵوێستی ڕام سینگ بابەتی جیاوازی بیروڕاکانە.ئاستاناکڤاسی جاینیزم (स्थानकवासी)لقێکی شوێتامبار کە پەرستنی بێ وێنەی بە باشتر دەزانێت و جەخت لەسەر خوێندن و مێدیتەیشن و نوێژ دەکاتەوە لە هۆڵەکانی جەماعەتدا. ئاهیمسا و ڕزگاری جاینی پەیوەستن بە ڕەخنەگرتن لە ئایکۆنۆگرافیای پەرستگاکان؛ ئەم بۆچوونە تایبەتە بەم لقە.ئایینی جاینی شوێتامبار (श्वेताम्बर जैन)نەریتی جاینی کە دەروێشەکانیان جل و بەرگی سپی لەبەر دەکەن و پەیڕەوی لە کۆمەڵەی ئاگاما دەکەن؛ مورتیپوجاکا، ستاناکڤاسی و تێرتاپانتی لەخۆدەگرێت. جەخت لەسەر ئەهیمسا و کارما و ڕزگاری دەکاتەوە؛ شوێتامبار لە کۆمەڵێک بابەتی دەقی و ڕێوڕەسمیدا جیاوازە لە دیگامبارا.ئایینی جاینیزم (जैन धर्म)ئایینێکی سەربەخۆ لە باشووری ئاسیا کە مێژوویەکی خانەقای و فەلسەفەیەکی فرەلایەنە و ئەخلاقی توندی زیاننەدان؛ دوو نەریتی سەرەکی هەیە بە ناوەکانی دیگامبارا و شوێتامبار. ئاهیمسا، جیڤا، کارما و ڕزگاری ناوەندین؛ گەردوون بەبێ یەک دروستکەر ڕوون دەکرێتەوە.ئایینی بودای هوا هاو (Phật giáo Hòa Hảo)بزووتنەوەیەکی بودایی ڤێتنامیی کە جەخت لەسەر پراکتیزەکردنی سادە، ئەخلاق، خزمەتکردن و پەرستن لە ماڵەوە دەکاتەوە؛ مێژووەکەی پەیوەستە بە کۆمەڵگەی باشووری ڤێتنامەوە. سێ گەوهەرەکەی ئایینی بودا و ژیانی ئەخلاقی ناوەندین؛ بزووتنەوەکە جەخت لەسەر سادەیی و کەمکردنەوەی فۆرماڵیزم دەکاتەوە لە هەندێک ڕێوڕەسمدا.دیگامبارا جاینیزم (दिगम्बर जैन)نەریتی جاینی بە نەزمێکی خانەقای جیاوازەوە؛ لە ئایدیاڵە مێژووییەکەیدا، دەروێشە تەواوەکان دەستبەرداری جلوبەرگی دونیا دەبن، لە کاتێکدا ڕاهیبەکان و شوێنکەوتوانی ئاسایی یاسای تایبەت بە خۆیان هەیە. ئەحیمسا و ڕزگاری ڕۆح ناوەندین؛ دیگامبارا و شوێتامبار لە دەق و ئایکۆنۆگرافی و هەندێک فەرماندا جیاوازن.سۆکا گاکای (創価学会)بزووتنەوەیەکی نوێ لە نەریتی بودایی نیچیرێن کە بە پەروەردە و کردەی کۆمەڵایەتی دەستی پێکرد و لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا گەشەی کرد؛ جیاوازە لە دامەزراوەکانی تری نیچیرێن. سوترای نیلوفەر و نیچیرێن و دروستکردنی بەها لە ژیانی ڕۆژانەدا لە فێرکارییەکانی بزووتنەوەکەدا دیارن؛ لێکدانەوەی مێژوویی لەناو و دەرەوەیدا بابەتی مشتومڕە.ئایینی بودایی شینگۆن (真言宗)قوتابخانەیەکی ژاپۆنی ئایینی بودایی ڤاجرایانا کە ڕێوڕەسمی تانتریک و ماندالا و دەقی ڕازیی تێدایە؛ لق و دامەزراوەی سەربەخۆی هەیە. بودای گەردوونی داینیچی نیۆرای و ئەگەری بەئاگابوونەوە لە هەمان جەستەدا لە ئیلاهیاتی شینگۆندا گرنگن.ئایینی بودای سیۆن کۆری (선불교)نەریتی مێدیتەیشنی کۆری لە بنەماڵەی چان، زین و تیێن؛ ئەمڕۆ شانبەشانی نەریتی دەقی و نوێژی بودایی کۆری بوونی هەیە. مێدیتەیشنی سیۆن، تێڕوانینی بودایی و خوێندن پەیوەستن بە نەریتە ناوخۆیی و مەهایاناوە؛ شێوازەکان لە نێوان قوتابخانەکاندا جیاوازن.ئایینی بودایی ناڤایانا (नवयान बौद्ध धम्म)لێکدانەوەیەکی مۆدێرن بۆ ئایینی بودا لە هیندستان، پەیوەست بە یەکسانی کۆمەڵایەتی و ڕزگاربوون لە سیستەمی کاستی؛ شوێنکەوتووانی بە زۆری لە کۆمەڵگە دەلیتییەکانن. ئەخلاق، حیکمەت، یەکسانی و کردەی کۆمەڵایەتی لە لێکدانەوەی ئەمبێدکاردا دیارە؛ ئەم ڕێبازە جیاوازە لە هەندێک فۆڕمی تەقلیدی خانەقا.ئایینی بودای چان (禅宗 · Chán)نەریتی مەهایانای چینی کە کاریگەری لەسەر زین لە ژاپۆن و سیۆن لە کۆریا و تیەن لە ڤێتنام هەبووە؛ هوی نێنگ کەسایەتییەکی سەرەکییە لە مێژووی خۆیدا. مێدیتەیشن و تێگەیشتنی ڕاستەوخۆ، لەگەڵ لێکۆڵینەوە لە دەق و فێرکارییەکانی مەهایانا تێکەڵ کراوە؛ چەمکی "عەقڵ بۆ عەقڵ" لێکدانەوەی نەریتی گواستنەوەیە.زین (禅 · Zen)خێزانێک لە قوتابخانەکانی مەهایانا کە جەخت لەسەر مێدیتەیشن و دیسیپلین و گواستنەوەی وەستایی دەکەنەوە؛ سۆتۆ و ڕینزای لقە سەرەکییەکانی ژاپۆنن. بەئاگاهاتنەوە لە ئەزموونی ڕاستەوخۆ و پراکتیکی مێدیتەیشندا دیارە؛ ئەم لێکدانەوە ئینکاری دەقەکان نییە و قوتابخانەکانی زین ڕێبازی جیاوازیان هەیە.ئایینی بودایی ڤاجرایانا (वज्रयान · 金剛乘)لقێک لە ئایینی بودا کە ڕێوڕەسمەکانی مانترا و ماندالا و گواستنەوەی وەستا-شاگردی هەیە؛ تبت، بوتان، نیپاڵ و مەنگۆلیا ناوەندی مێژوویی ئەو وڵاتەن. ئامانجی بەئاگابوونەوە بە بەکارهێنانی شێوازەکانی تانتریک و تێڕوانینی بودایی بەدوای خۆیدا دەهێنێت؛ فێرکارییەکان پێویستیان بە لێکدانەوە هەیە لەناو هەر ڕەچەڵەکێکدا.ئایینی بودای تبت (བོད་ཀྱི་ནང་ཆོས)خێزانێک لە نەریتی بودایی هیمالایا کە چوار قوتابخانەی سەرەکییان هەیە: نینگما، کاگیو، ساکیا و گێلوگ؛ دەقەکانی تبت و ڤاجرایانا لەخۆدەگرێت. دارما، بەزەیی، بۆدیچیتا و پراکتیزەکردنی تانتریک لەناو ڕەچەڵەکدا فێر دەکرێن؛ قوتابخانەکان لە فەلسەفە و ڕێوڕەسمدا جیاوازن.ئایینی بودایی خاکی پاک (净土宗 · 淨土教)نەریتی مەهایانا کە سەنتەری لەسەر ئەمیتابا بودا و ئاواتەخوازی لەدایکبوونەوە لە خاکی پاکدایە، لقێکی زۆری لە چین، ژاپۆن، کۆریا و ڤێتنام هەیە. بەزەیی ئەمیتابا و ئەگەری یارمەتیدان لە ڕێگای بەئاگابوونەوە گرنگە؛ ڕێژەی متمانە و هەوڵ و مێدیتەیشن لە نێوان لقەکاندا دەگۆڕێت.ئایینی بودایی نیچیرێن (日蓮仏教)خێزانێک لە قوتابخانە ژاپۆنییەکان کە سوترای نیلوفەر وەک دەقی ناوەندی دەزانن؛ ڕێکخراوەکانی نیچیرێن ئەمڕۆ لە پەیوەندییان لەگەڵ میراتی نیچیرێن جیاوازن. گرنگی سوترای نیلوفەر و ئەگەری بەئاگابوونەوە لە ژیانی ئێستادا دیارە؛ گروپەکان لێکدانەوە و دامەزراوەی خۆیان هەیە.ئایینی بودایی تێراڤادا (เถรวาท · Theravāda)نەریتی بودایی کە سەنتەری لەسەر کانۆنی پالی و کۆمەڵگەی خانەقاکان بوو؛ لە سریلانکا، میانمار، تایلەند، لائۆس و کەمبۆدیا بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاوبووەتەوە. چوار ڕاستییە بەرزەکە، ڕێگای هەشت لایەنە و ئاواتەکانی ئارهاتبوون لە فێرکارییە کلاسیکییەکاندا دیارن؛ پراکتیزەکردنی هاوچەرخ کۆمەڵێک مێدیتەیشن و نوێژکردن لەخۆدەگرێت.